معماران و نقاشان، پیش از آغاز یک پروژه جدید، بوم خالی‌ای در برابر خود دارند. پاکی این بوم یا کاغذ سفید، امکان‌های بی‌پایانی از ایده‌های طراحی را برای پروژه‌ای در آینده فراهم می‌سازد. اما یک معمار باید چگونه پروژه‌های خود را آغاز کند؟ معماران از چه چیزهایی الهام می‌گیرند؟ برخی از معماران با توجه به بافت تاریخی سایت الهام می‌گیرند، برخی دیگر ترجیح می‌دهند بر ویژگی‌های مواد تمرکز کنند، و گروهی نیز به مشاهده محیط اطراف و الگوهای زیست‌محیطی علاقه دارند. این رویکرد آخر، پایه و اساس برخی پروژه‌هایی‌ست که از فرم‌های الهام‌گرفته از طبیعت پدید آمده‌اند.

برای نمونه، یکی از نخستین پروژه‌هایی که از ریخت‌شناسی طبیعی الهام گرفته بود، دروازه یادمانی بینه (Binet’s Monumental Gate) برای نمایشگاه جهانی سال ۱۹۰۰ در پاریس، فرانسه بود. معماری بینه نتیجه تجزیه‌وتحلیل تصویرسازی‌های ارنست هکل (Ernst Haeckel) بود؛ کسی که نقاشی‌هایی ریخت‌شناسانه از موجودات طبیعی خلق کرده بود. این نمونه‌ای‌ست از چگونگی تأثیر آناتومی طبیعت بر معماران؛ و همچون این پروژه، بسیاری از ساختمان‌های معماری، همین منبع الهام را در پیش گرفته‌اند.

از همین رو، ما شما را با ۱۵ پروژه از سراسر جهان آشنا خواهیم کرد که از دوره‌های گوناگون معماری هستند و همگی بر اهمیت مشاهده طبیعت و بازتاب ویژگی‌های آن تأکید دارند.

۱. ورزشگاه ملی پکن (Beijing National Stadium) در پکن، چین

این ورزشگاه ساختارگرایانه، طراحی‌شده توسط هرزوگ و دو مورون (Herzog & de Meuron)، میزبان رویدادهای ورزشی متعدد در طول المپیک ۲۰۰۸ پکن و پارالمپیک بود. این ورزشگاه که با نام “لانه پرندگان” (Bird’s Nest) شناخته می‌شود، همان‌طور که از نامش پیداست، نمای آن تداعی‌گر لانه پرندگان است. افزون بر آن، مفهوم سازه فولادی آن نیز از فرهنگ چینی و طبیعت الهام گرفته است. طراحی ورزشگاه، فلسفه‌های فرهنگ چینی همچون “یین و یانگ” را نمایان می‌کند که بر اهمیت هماهنگی تأکید دارند. طراحی نما، ویژگی‌های فیزیکی لانه پرندگان را بازآفرینی کرد و به سازه زیرساختی ورزشگاه کمک کرد. این استادیوم زیباشناختی، به‌عنوان طراحی‌ای مقاوم شناخته شد که بر اهمیت ساختارهای طبیعی تأکید می‌کند.

۲. ساختمان BIQ در هامبورگ، آلمان

اگر برایتان سؤال پیش آمده که چرا این ساختمان سبز است، پاسخ روشنی وجود دارد. ساختمان BIQ که به آن «خانه جلبک‌ها» نیز گفته می‌شود، بنایی با ضریب هوش زیستی (Bio Intelligent Quotient) است که توانایی نوسازی انرژی دارد. پنل‌هایی که اطراف ساختمان قرار گرفته‌اند نقش مهمی در ساختار آن ایفا می‌کنند و به‌عنوان سوخت زیستی و سایه‌بان عمل می‌نمایند. با این حال، این پنل‌ها با میکروجلبک‌هایی پر شده‌اند که نور طبیعی بیرونی را جذب کرده و فرایند فتوسنتز را انجام می‌دهند. در نتیجه، این جلبک‌ها در معرض نور قرار گرفته و رشد ارگانیسم‌ها را به حداکثر می‌رسانند. این فرایند طبیعی همچنین آب داخل «خانه جلبک‌ها» را گرم کرده و عملکرد ساختمان را بهینه می‌کند. در نهایت، این «پوست زیستی» هزینه‌های ساختمان را کاهش داده و راه‌حلی جایگزین و پایدار برای معماری را به جهانیان نشان داده است.

۳. Flor de Venezuela در بارکیسیمتو، ونزوئلا

در سال ۲۰۰۰، این غرفه برای نمایشگاه جهانی اکسپو ۲۰۰۰ در هانوفر آلمان ساخته شد. معمار ونزوئلایی فروتو ویواس (Fruto Vivas) از گیاه ملی ونزوئلا یعنی ارکیده الهام گرفت. حاصل این الهام، طراحی ساختمانی سینتیک (جنبشی) بود که برای ساکنان خود پناهگاه ایجاد می‌کند. این ساختار شامل شانزده گلبرگ مرکزی است؛ که بسته به شرایط آب‌وهوایی باز و بسته می‌شوند. با بسته شدن گلبرگ‌ها، فضای داخلی در روزهای بارانی به یک پناهگاه تبدیل می‌شود. تا به امروز، این غرفه نمادی از نمایش تنوع زیستی طبیعی در مناظر دیدنی ونزوئلاست.

۴. پارک آبشار کلر در پورتلند، اورگان

این آبشار به افتخار آقای آرا سی. کلر، یکی از بازرگانان محلی نام‌گذاری شده است. امروزه این آبشار بخشی از طراحی یک پارک شهری است که توسط معمار منظر مشهور، لورنس هالپرین (Lawrence Halprin)، طراحی شده است. الهام‌گیری برای طراحی آبشار پارک از آبشارهای طبیعی تنگه رودخانه کلمبیا در پورتلند صورت گرفته است. این معمار منظر ویژگی‌های طبیعی آبشارها را بازآفرینی کرد و آن را به یک آبنمای معماری تبدیل نمود. هدف اصلی، بازپیوند فضای باز شهری با ذات طبیعت بود. در نتیجه، پارک آبشار کلر به فضایی برای گردهمایی تبدیل شد که کیفیت‌های معماری منحصربه‌فردی دارد و اهمیت طبیعت را بازتاب می‌دهد.

۵. موزه Kunsthaus Graz در گراتس، اتریش

شکل خاص این موزه، توجه بسیاری از بازدیدکنندگان در شهر گراتس را به خود جلب می‌کند. ساختار بیومورفیک این بنا که به «بچه اسب‌آبی» یا «بیگانه دوست‌داشتنی» (Friendly Alien) نیز معروف است، از فرم‌های طبیعی الهام گرفته، اما هیچ‌یک از آن‌ها را تقلید نمی‌کند. طراحان نابغه این ترکیب معماری، پیتر کوک و کالین فورنیر (Peter Cook & Colin Fournier) هستند که در رقابتی بین‌المللی میان ۱۰۲ پروژه برنده شدند. آن‌ها همراه با دکتر مارکوس کروز، بخشی از طراحی را با تحلیل تصاویر میکروسکوپی از میکروارگانیسم‌های آبی انجام دادند. پس از تحلیل زیست‌توده، زبان طبیعت را به معماری ترجمه کردند. یکی از شاخص‌ترین ویژگی‌های این بنا، دریچه‌های زاویه‌داری هستند که نور خورشید را هدایت کرده و سیستم پویایی از ارتباط بین نور طبیعی و فضاهای داخلی خلق می‌کنند.

۶. الحمرا در گرانادا، اسپانیا

الحمرا مجموعه‌ای از کاخ‌های مسکونی و فضاهای سبز است که در گذشته محل اقامت پادشاهان مسلمان و مسیحی در جنوب اسپانیا بوده است. سبک معماری این مجموعه تلفیقی از سبک‌های گوناگون معماری از قرون وسطی تا دوران رنسانس است. به همین دلیل، این مجموعه‌ی یادمانی به خاطر ویژگی‌های بهشتی و معماری بسیار پرجزئیات خود شهرت دارد. بخشی از تزئینات آن، از استالاگتیت‌های طبیعی (چکنده‌ها) و ویژگی‌های معماری اسلامی (موری) الهام گرفته است. در میان نقش‌برجسته‌ها، برخی از آن‌ها الهام‌گرفته از ساختار کندوی عسل هستند. الحمرا نه‌تنها به‌خاطر سازه‌های باشکوه خود، بلکه به‌واسطه جزئیات زیبایی‌شناسانه‌اش، مقصدی مهم برای گردشگران به‌شمار می‌رود.

۷. لا ساگرادا فامیلیا، بارسلون، اسپانیا

این کلیسا به‌عنوان شاهکار آنتونی گائودی در شمال اسپانیا شناخته می‌شود. ساخت لا ساگرادا فامیلیا در اواخر قرن نوزدهم آغاز شد و طراحی معماری آن بر پایه مفهومی از فضای جنگل بنا شده است. طراحی گائودی نشان‌دهنده درکی عمیق از طبیعت و تفسیر سازه‌ای آن است. ستون‌های داخلی با شاخه‌بندی‌هایی طراحی شده‌اند که الهام‌گرفته از درختان بلند جنگلی و توانایی آن‌ها در توزیع نیرو هستند. یکی دیگر از ویژگی‌های جالب این سازه، طراحی سقف آن است که عملکرد تهویه داخلی را با الهام از لانه موریانه‌ها ممکن می‌سازد. شگفت‌انگیز است که چگونه پیچیدگی ساختارهای طبیعی به ایجاد یک سیستم تهویه هوشمند در معماری منتهی می‌شود. در نهایت، گائودی با بررسی دقیق ساختارهای طبیعی، آناتومی و عملکرد آن‌ها، آن‌ها را به زبان معماری ترجمه کرده است. طرح لا ساگرادا فامیلیا هنوز تکمیل نشده و پژوهشگران با استفاده از مدل‌ها و نقشه‌های گائودی در تلاش‌اند این شاهکار را به پایان برسانند.

۸. معبد لوتوس در دهلی نو، هند

معبد لوتوس یکی از تنها ۹ معبد مشرق‌الاذکار در جهان است و با نام «معبد بهائیان» نیز شناخته می‌شود. این بنای باشکوه توسط فریبرز صهبا طراحی شده که در طراحی خود از نمادهای مقدس و تکرار عددی الهام گرفته است. فریبرز صهبا با الهام از گل نیلوفر که نماد پاکی در آیین هندو است، این معبد را طراحی کرد. نتیجه آن، ساختمانی است متشکل از ۲۷ گلبرگ سنگ‌مرمر، ۹ حوضچه و ۹ ورودی که با عدد عرفانی ۹ هماهنگ هستند. از زمان افتتاح این بنا، معبد لوتوس توجه جهانیان را به خود جلب کرده و جوایز متعددی در زمینه معماری کسب کرده است. این بنای عرفانی بازتابی از زیبایی معماری سنتی هند و مفاهیم روحانی آن است.

۹. مارینا بی سندز در سنگاپور

موزه هنر و علم (ArtScience Museum) در این مجموعه، از طبیعت و گل نیلوفر الهام گرفته است و طراحی آن راه‌حل‌هایی برای پایداری نیز ارائه می‌دهد. معمار این موزه، موشه سفدی (Moshe Safdie)، گلبرگ‌های نیلوفر را بازآفرینی کرده و برخی آن را به‌عنوان «دست باز» تعبیر کرده‌اند. «دست خوش‌آمدگوی سنگاپور» هر انگشت خود را با شکافی بزرگ برای تأمین نور طبیعی فضاهای داخلی ارائه می‌دهد. همه عناصر معماری در مرکز خود امکانی دارند که آب باران را جمع‌آوری کرده و به‌صورت چرخه‌ای از همین منبع طبیعی استفاده می‌کند.

۱۰. پیاده‌راه طبیعت در باغ‌وحش لینکولن پارک، شیکاگو، ایالات متحده

این پاویون، سازه‌ای از فایبرگلاس و چوب است که توسط شرکت WRD Environmental در شیکاگو طراحی شده است. فرم منحصربه‌فرد آن از اسکلت خارجی جانوران الهام گرفته شده. فضاهای خالی میان ساختار چوبی و فضای داخلی این امکان را برای بازدیدکنندگان فراهم می‌کند که طبیعت اطراف را از زاویه‌ای متفاوت ببینند، و در بیرون، عملکردی مشابه سیستم کانال آب دارد. این سازه برای احیای منطقه جنوبی لینکولن پارک و بازسازی فضای آلوده نزدیک به تالاب شهری طراحی شد. پس از ساخت، پروژه باعث بازیابی اکوسیستم محلی و تقویت تنوع زیستی شد.

۱۱. مرکز ملی آبی پکن، چین

این سازه زیباشناسانه که به «مکعب آبی» معروف است، در کنار ورزشگاه المپیک «لانه پرندگان» در پکن قرار دارد. مفهوم طراحی این مرکز آبی از فرم حباب‌های آب و دریا آغاز شد. نمای بیرونی آن از پوشش دوبل شفاف ساخته شده که از ساختار حباب‌های دریایی الهام گرفته است. این نما نه تنها زیباست، بلکه عملکردی پایدار دارد و با استفاده از نور خورشید، فضای داخلی را گرم می‌کند. این طراحی، نوآوری‌هایی در مهندسی و مدیریت محیط زیست برای ساخت‌وساز پایدار به همراه داشته است.

۱۲. برج Gherkin در لندن، انگلستان

در سال ۲۰۰۴، شرکت Foster and Partners طراحی و ساخت اولین آسمان‌خراش پایدار در بریتانیا را تکمیل کرد. این ساختمان به دلیل عملکرد محیط‌زیستی‌اش شناخته‌شده است. سیستم تهویه آن از موجودات دریایی مانند شقایق‌ها و اسفنج‌های دریایی الهام گرفته شده است. تحلیل این سیستم‌ها، الهام‌بخش طراحی گردش هوای درون این آسمان‌خراش شد. نتیجه آن، سیستمی برای تنظیم دمای محیط داخلی است که تأثیرات منفی زیست‌محیطی معماری را کاهش می‌دهد.

۱۳. تورنینگ تورسو در مالمو، سوئد

این برج پیچ‌خورده، بلندترین آسمان‌خراش مسکونی در مالمو است که به‌خاطر چرخش ۹۰ درجه‌ای خود شناخته می‌شود. معمار آن، سانتیاگو کالاتراوا، از مجسمه “Torso” اثر هالیدی آوری-ویلسون الهام گرفت. این ساختمان ۱۹۰ متری شامل ۹ مکعب است که به تدریج می‌چرخند. ساختار بیرونی از این مکعب‌ها پشتیبانی می‌کند و فضاهای داخلی، پله‌ها و آسانسورها آن‌ها را به هم متصل می‌کنند. این طراحی مجسمه‌وار، تحسین عمومی را برانگیخته و به خوبی با سیمای شهری مالمو هماهنگ شده است.

۱۴. پاویون ماهی المپیک در بارسلون، اسپانیا

در اواخر قرن بیستم، این سازه مجسمه‌وار در ساحل بارسلونا ساخته شد. مش فلزی طلایی‌رنگ که توسط فرانک گری طراحی شده، یکی از ده جاذبه برتر عمومی شهر بارسلونا محسوب می‌شود. این سازه که با نام “El Peix” (ماهی) نیز شناخته می‌شود، از شکل و ویژگی‌های ماهی الهام گرفته است. سطح مش مانند فلس‌های ماهی با نور خورشید بازتابی رنگین‌کمانی دارد. این پاویون از سال ۱۹۹۲ به روی عموم باز بوده و نمونه‌ای درخشان از سبک هنری گری است.

۱۵. پاویون Quadracci در موزه هنر میلواکی، ایالات متحده

طراحی این موزه حس کنجکاوی عمومی را برمی‌انگیزد و بازدیدکنندگان را به کشف شگفتی‌های معماری دعوت می‌کند. سانتیاگو کالاتراوا با مشاهده دریاچه میشیگان، بنایی را طراحی کرد که عناصر طبیعی و شهری را در هم می‌آمیزد. او بال‌هایی گسترده طراحی کرد که از ساختمان محافظت کرده و سایه‌ای برای فضاهای داخلی فراهم می‌آورند. این پنل‌ها متناسب با حرکت خورشید باز و بسته می‌شوند و حرکت بال‌های پرنده را شبیه‌سازی می‌کنند.