هیئت مستقل داوران اصلی شانزدهمین دوره جایزه (۲۰۲۳–۲۰۲۵) معماری آقاخان، هفت پروژه برنده را اعلام کرد که پس از بازبینیهای میدانی پروژههای فهرستکوتاهشده در ماه ژوئن انتخاب شدند. این آثار منتخب بهطور جمعی نشان میدهند که معماری چگونه میتواند بهعنوان محرکی برای کثرتگرایی، تابآوری اجتماعی، تحول فرهنگی، گفتوگوی میانفرهنگی و طراحی سازگار با اقلیم عمل کند. دو پروژه از ایران و یک پروژه از هر یک از کشورهای بنگلادش، چین، مصر، پاکستان و فلسطین جایزه یک میلیون دلاری این دوره را که از مهمترین جوایز حوزه معماری است، بهطور مشترک دریافت خواهند کرد.
مراسم اهدای جوایز این دوره، ۱۵ سپتامبر در سالن فیلارمونیک ملی قرقیزستان «توکتوگول ساتیلگانوف» در بیشکک برگزار خواهد شد. این جایزه علاوه بر معماران، نقش شهرداریها، سازندگان، کارفرمایان، استادکاران و مهندسانی را که نقشی اساسی در تحقق این پروژهها داشتهاند نیز به رسمیت میشناسد. بهمنظور گسترش دامنه این شناخت، کتابی با عنوان «خوشبینی و معماری» به سردبیری لزلی لوکو، سپتامبر ۲۰۲۵ توسط انتشارات ArchiTangle منتشر خواهد شد. این کتاب پروژههای برنده و فهرستکوتاهشده جایزه معماری آقاخان ۲۰۲۵ را معرفی میکند و آنها را در زمینهای گستردهتر از ظرفیت معماری برای پیوند سنت با نوآوری، اتصال عملهای محلی به گفتوگوهای جهانی، و شکلدهی فضاهای فراگیر که فرهنگها و تاریخهای متنوع در آن تلاقی میکنند، قرار میدهد.
هیئت داوران در بیانیه رسمی خود بر شرایط ویژه این دوره تأکید کرد: «این دوره از جایزه در جهانی پرآشوب و در لحظهای از ناامنی جهانی شکل گرفت. زمانی که فشارهای بسیاری بر زندگی وارد است، چالشهای ساختوساز حتی سنگینتر به نظر میرسند.» داوران همچنین یادآور شدند که پروژههای برگزیده «پیامی از امید» را ارائه میدهند و نشان میدهند چگونه معماری میتواند راههایی برای آینده روشنتر ترسیم کند. آثار فهرستکوتاهشده همراه با خالقان، ساکنان و نگهبانان آنها بهعنوان نمونههایی معرفی شدند که نشان میدهند جوامع نهتنها میسازند، بلکه با طراحی، تابآوری و خوشبینی را نیز پرورش میدهند.
خُدی باری، بنگلادش | استودیو معماری مارینا تبسُّم
خُدی باری یا «خانه کوچک»، که توسط استودیو معماری مارینا تبسُّم طراحی شده است، راهحلی انعطافپذیر و مقرونبهصرفه برای مسکن خودساخت در مناطق «چَر» بنگلادش ارائه میدهد؛ مناطقی که ساکنان آن بهطور مکرر با جابهجایی ناشی از سیل و فرسایش رودخانه مواجهاند. این طرح که بر اساس مشاوره با جامعه محلی و با حمایت بنیاد غیرانتفاعی معماری و عدالت اجتماعی (FACE) شکل گرفته است، از سازههای ماژولار بامبویی با قابهای مورب و اتصالات فولادی سفارشی استفاده میکند. طبقات بالایی خانهها برای تابآوری در برابر سیل مرتفع طراحی شدهاند و سقفها نیز از ورقهای فلزی راهراه که مورد پسند محلی است، ساخته میشوند.
هزینه هر کیت حدود ۴۵۰ دلار آمریکا است. این خانهها در سه روز قابل مونتاژ، در سه ساعت قابل جداسازی هستند و دیوارهای پایینی میتوانند با مصالح انتخابی کاربران تکمیل شوند. تا اوایل سال ۲۰۲۵ بیش از ۷۸ واحد در مکانهای مختلف ساخته شده که همگی چندین بار در برابر سیل مقاومت کردهاند. این سیستم همچنین در اردوگاههای پناهندگان روهینگیا برای ایجاد فضاهای تحت مدیریت زنان مقیاسگذاری و پیادهسازی شده است.
مرکز اجتماع روستای وست ووسوتو، چین | ژانگ پِنگجو
مرکز اجتماع روستای وست ووسوتو در هوهوت، مغولستان داخلی، بخشی از ابتکار احیای روستا است که هدف آن فراهمکردن زیرساختهای اجتماعی و فرهنگی ضروری برای جمعیت چندقومیتی منطقه بوده است. این پروژه توسط ژانگ پِنگجو و در همکاری نزدیک با ساکنان و هنرمندان محلی طراحی شد و زمین یک معبد بودایی متروک را به مرکزی پویا برای اجتماع تبدیل کرد. ساختمان عمدتاً با استفاده از آجرهای بازیافتی ساخته شد که هزینهها را پایین و زمان ساخت را به هفت ماه محدود کرد.
طرح بنا حول یک حیاط دایرهای نامتقارن سازماندهی شده و هم فعالیتهای روزمره محلی همچون بازی «ماهیجانگ»، کارتبازی و سفالگری و هم رویدادهای فرهنگی را در خود جای میدهد. بام ساختمان که با سکوههای پلکانی و برجهای تهویه تجهیز شده است، فضای گردهمایی بیشتری فراهم میآورد. این مرکز بهسرعت به کاتالیزوری برای رشد اقتصادی تبدیل شد، گردشگران را جذب کرد و زمینه توسعه مهمانخانهها و رستورانها در روستا را فراهم ساخت.
احیای تاریخی اِسنا، مصر | توسعه جامع اجتماع «تکوین»
پروژه احیای تاریخی اسنا که توسط شرکت توسعه شهری «تکوین» مستقر در قاهره هدایت شد، هسته تاریخی و آسیبپذیر این شهر کوچک در کنار نیل، ۶۰ کیلومتری جنوب لوکسور را دگرگون کرده است. اسنا که پس از دههها غفلت و رکود شدید گردشگری در معرض خطر تخریب قرار داشت، به واسطه راهبردی موسوم به «سوزندرمانی شهری» نجات یافت.
در فاز نخست، حدود بیست سازه شاخص از جمله کاروانسرای قرن هجدهمی وکالتالجدّاوی و بازار بزرگ قیصریه با استفاده از روشهای سنتی و مصالح بازیافتی بازسازی یا بازاستفاده شدند. فاز دوم پروژه وارد عرصه توسعه اقتصادی پایدار شد و از کسبوکارهای خرد و برندسازی فرهنگی حمایت کرد. نمونههای برجسته شامل رستوران «آشپزخانه بامیه» با مدیریت زنان و یک کارگاه نجاری است که فرصتهای شغلی تازهای ایجاد کردهاند. این پروژه روند افول اسنا را معکوس کرده، صنایع دستی محلی را احیا نموده و شمار بازدیدکنندگان را سه برابر ساخته است؛ بهگونهای که میراث تاریخی به موتور محرک تابآوری اجتماعی و رشد بلندمدت بدل شده است.
مجتمع ماجرا و بازآفرینی اجتماع، ایران | معماران زاَو / محمدرضا قدوسی
مجتمع اقامتی ماجرا و بازآفرینی اجتماع در جزیره هرمز بخشی از طرح «حضور در هرمز» است که توسط استودیو معماران زاَو و با همکاری محلی اجرا شد تا گردشگری بوممحور و توسعه اجتماعی را در منطقهای که سالها تحت تأثیر تنشهای سیاسی و شکنندگی اقتصادی بوده، تقویت کند.
این پروژه با بهرهگیری از تکنیک کمهزینه اما پرزحمت «سوپراَدوب» (کیسههای خاکی مسلحشده با فولاد و اندود سیمانی)، محلیها را آموزش داد تا گنبدهایی بسازند که یادآور مناظر رنگارنگ و فرمهای بومی جزیره هستند. بزرگترین عنصر آن، «مجتمع اقامتی ماجرا»، شامل ۲۰۰ گنبد بههمپیوسته است که برای اقامت گردشگران، هنرمندان و نیز خدمات عمومی همچون رستوران، کارگاه، کتابخانه و فضای عبادت طراحی شده است. مداخلات پیشین مانند «مرکز فرهنگی رونگ» با کافه، امکانات گردشگری و سکوهای پلهای برای رویدادهای فرهنگی در کنار اسکله شکل گرفت. در کنار آن، فضاهای جدیدی همچون Typeless (مرکز پایش انعطافپذیر) و Ozar (سینمای سیار) چارچوبی برای گردشگری، تبادل فرهنگی، اشتغال محلی و فضاهای اجتماعی جدید فراهم آوردهاند.
میدان مترو جهاد، ایران | استودیو معماری KA
پروژه میدان مترو جهاد در تهران بخشی از ابتکار «میدانگاه» است؛ برنامهای برای ایجاد فضاهای عمومی پیادهمحور در سراسر شهر. این پروژه که توسط استودیو معماری KA طراحی شده، زمین مثلثیشکل در تقاطع خیابانهای ولیعصر، دکتر فاطمی و غزالی را بازتعریف میکند. ورودی مترو جای خود را به مجموعهای از طاقهای ضربدری داده که یک مرکز شهری فراگیر و چهار فصل ایجاد میکند.
سازه طاقی، سایه و پناهگاهی برای استراحت، گردهمایی و اجرای برنامهها فراهم میسازد و اختلاف ارتفاعها امکان عبور نور و جریان هوا را مهیا میکنند. این بنا طی تنها هفت ماه با سازهای مدولار از شبکههای فولادی و آجرهای دستساز محلی ساخته شد. طراحی آن در عین حال که به سنت آجرکاری هندسی ایران اشاره دارد، مقرونبهصرفه و بادوام است. میدان مجاور نیز با پشتیبانی از دستفروشان، اقتصاد غیررسمی را در کالبد عمومی شهر ادغام کرده و فضا را به یک گره اجتماعی پرجنبوجوش تبدیل کرده است.
ویژن پاکستان | استودیو DB / محمد سیفالله صدیقی
پروژه «ویژن پاکستان» در اسلامآباد یک مرکز آموزش فنیوحرفهای است که توسط رشدا طارق قریشی بنیانگذاری شد تا از جوانان بیسواد حمایت کند و به آنها آموزش خیاطی، سوادآموزی و مهارتهای زندگی ارائه دهد. این ساختمان که توسط محمد سیفالله صدیقی طراحی شده، در منطقه غوریتاون واقع است و شامل کلاسهای آموزشی، فضاهای غذاخوری و تفریحی، دفاتر مدیریت، فضاهای نمایشگاهی، فروشگاهها و یک نمازخانه روی بام همراه با باغچهای دانشآموزی است.
فروشگاهها امکان دریافت سفارشهای تجاری توسط کارآموزان را فراهم میکنند و فضاهای اجارهای نیز به پایداری مالی مجموعه کمک مینمایند. ساختمان با اسکلت مقاوم در برابر زلزله از بتن مسلح و پرشدگی آجری ساخته شده و یک آتریوم سهطبقه با پوشش سبز طبیعی تهویه غیرفعال را ممکن میسازد. نماهای بنا نیز با شبکهای از جالیهای رنگارنگ طراحی شدهاند که نماد دین، مدرنیته، صنایعدستی و خود مدرسهاند. جزئیات دقیق، از جمله کفپوشهای ترازو با قطعات مرمر بازیافتی، کیفیتی ویژه به بودجه محدود پروژه بخشیده است.
این مرکز هر سال ۴۰ تا ۵۰ دانشجو را تحت پوشش قرار میدهد و برنامهای جامع شامل آموزش حرفهای، وعدههای غذایی، سوادآموزی و استقلال اجتماعی ارائه میکند. همچنین طرحی برای ایجاد مرکز مشابه ویژه زنان در زمین مجاور در دست اجرا است.
کابینه شگفتی، فلسطین | استودیو AAU Anastas
پروژه «کابینه شگفتی» در بیتلحم که توسط معماران محلی الیاس و یوسف انستاس (AAU Anastas) طراحی شده است، یک پلتفرم فرهنگی و آموزشی غیرانتفاعی است که با هدف حفظ سنتهای در معرض خطر صنایعدستی و تولید صنعتی فلسطین شکل گرفته است.
این مرکز بر دامنه تپهای مشرف به دره الکرکفه ساخته شده و با شبکهای از قابهای بتنی زمخت و نماهای شیشهای بازشو تعریف میشود که امکان جریان طبیعی هوا و شفافیت را فراهم میآورد. تأکید پروژه بیش از آنکه بر فرم معماری باشد، بر فرایند ساخت و مشارکت جامعه قرار دارد.
ساختمان در سه طبقه بههمپیوسته سازمان یافته و شامل فضاهایی چون کارگاه صنایعدستی، سالن اجرا و تولید، استودیوهای هنرمندان، ایستگاه رادیویی، کافه، فروشگاه، حیاط روباز و دفتر خود معماران است. جزئیات متعددی توسط صنعتگران محلی ساخته شده است: از پنجرههای دایرهای فولادی که مناظر خاص را قاب میگیرند تا سازه نصبشده روی بام که حروف استیل چرخان را بهصورت «WONDER CABINET» به نمایش میگذارد.
این مرکز با برنامه چندلایه و رویکرد اجتماعمحور خود، نخستین مکان اختصاصی برای هنرهای معاصر در بیتلحم را فراهم آورده و همزمان با ایجاد اشتغال، حضور فرهنگی را در کرانه باختری تقویت کرده است.
«معماری میتواند – و باید – کاتالیزوری برای امید باشد؛ نه تنها در شکلدهی فضاهایی که در آن زندگی میکنیم، بلکه در خلق آیندهای که تصور میکنیم. در عصر بحران اقلیم، نابرابری منابع و شهرنشینی شتابان، جایزه معماری آقاخان پروژههایی را گرامی میدارد که جامعه، پایداری و کثرتگرایی را به هم پیوند میدهند تا جهانی هماهنگتر و تابآورتر بسازند.»
– فرخ درخشانی، مدیر جایزه معماری آقاخان
جایزه معماری آقاخان که در سال ۱۹۷۷ توسط والاحضرت شاهزاده کریم آقاخان چهارم (فقید) بنیانگذاری شد، با هدف شناسایی و حمایت از ایدههای معماری و ساخت شکل گرفت؛ ایدههایی که به نیازها و آرزوهای جوامعی با حضور پررنگ مسلمانان پاسخ میدهند.
این جایزه تمرکز ویژهای بر پروژههایی دارد که نهتنها نیازهای فیزیکی، اجتماعی و اقتصادی را برآورده میکنند، بلکه با ارزشهای فرهنگی نیز تعامل داشته و آنها را بازتاب میدهند.
در طول ۱۶ دوره سهساله خود، این جایزه به ۱۳۶ پروژه برتر افتخار بخشیده و نزدیک به ۱۰ هزار طرح و ابتکار ساختمانی را در سراسر جهان مستند کرده است؛ مجموعهای که طیف گستردهای از رویکردها و زمینههای معماری را به نمایش میگذارد.
