همانطور که طراحان مد از سنجاق، سوزن و پارچه برای جان بخشیدن به خلاقیتهای خود استفاده میکنند، معماران نیز برای شکلدهی به محیط ساخته شده ما به مصالح متکی هستند. از فولاد و شیشه گرفته تا چوب و بتن، اینها پالت هنری را تشکیل میدهند که نقشهها را به سازههای ملموس تبدیل کرده و شکاف بین تخیل و واقعیت را پر میکنند. به همین سادگی، و در عین حال به همین پیچیدگی است. اما با وجود این همه مصالح –و اشکال، پرداختها، بافتها و رنگهای بیشماری– که در این دوران در دسترس هستند، انتخابهای صحیح برای یک پروژه خاص میتواند بسیار چالشبرانگیز باشد. چندین سوال به طور طبیعی مطرح میشود: معماران چگونه در میان این امکانات بیپایان حرکت میکنند تا عناصری را برگزینند که به طرحهایشان جان ببخشند؟ فرآیند مشخص کردن مصالح شامل چه مراحلی است؟ از کجا باید شروع کرد؟
اکثر متخصصان معماری در تعیین مصالح نیز تصمیمگیرندگان اصلی هستند و برای اتخاذ تصمیمات آگاهانه، باید مجموعهای از عوامل –هزینهها، دوام، عملکرد، زیباییشناسی و کیفیت کلی– را با دقت در نظر بگیرند. عدم انجام این کار میتواند عواقب ناگواری به همراه داشته باشد و منجر به پروژههایی با مشکلات عملکردی و زیباییشناختی شود. این دقیقاً همان چیزی است که مرحله مشخصات را در دستیابی به نتایج مورد انتظار بسیار ضروری میکند.
برای کمک به معماران و طراحان در این فرآیند، در اینجا راهنمای گام به گام با نه نکته کلی برای پیروی هنگام مشخص کردن مصالح ارائه شده است، که با مجموعهای از پروژهها، دیاگرامها و جزئیات ساختمانی مثال زده شدهاند. هر نکته با یک ‘نکته حرفهای‘ همراه است که ممکن است به معماران در تدوین یک برگه مشخصات مصالح کمک کند –سندی دقیق که الزامات، ویژگیها و دستورالعملهای پروژه را تشریح میکند و به عنوان یک راهنمای مرجع ارزشمند برای متخصصان صنعت عمل میکند. با رعایت این سند، معماران میتوانند اطمینان حاصل کنند که مصالح انتخابی استانداردهای کیفیت، عملکرد و ایمنی پروژه را برآورده میکنند (که البته در کشورها و مناطق مختلف متفاوت خواهد بود).
1. درک الزامات پروژه
درک کامل نیازها و الزامات خاص یک پروژه –خواه مربوط به هزینهها، دوام، یکپارچگی سازهای، زیباییشناسی یا انطباق با مقررات باشد– اساس تصمیمگیری آگاهانه را فراهم میکند و به معماران امکان میدهد مصالحی را انتخاب کنند که با اهدافشان همسو بوده و محدودیتهای خاص را نیز برآورده سازند. به عنوان مثال، در خانه ویلا ماتیلده در سائوپائولو، محدودیتهای بودجه طراحان را برانگیخت تا دیوارهای باربر را با استفاده از بلوکهای بتنی نمایان بسازند. این کار به آنها امکان داد تا به سرعت و کارآمدی ساختمانی با کیفیت بالا، اما کمهزینه و با نیاز کم به نگهداری بسازند. همچنین با دلایل اقتصادی، معماران در ایران تصمیم گرفتند نمای ساختمانی مسکونی را با تراورتن محلی بپوشانند، که به صورت الگویی روان و منحنی چیده شده بود تا نور و تهویه را امکانپذیر سازد.
نکته حرفهای:برگه مشخصات باید شامل بخش ‘آمادهسازی’ یا ‘پیشطراحی’ باشد که در آن به وضوح بیان شود ساخت و ساز مطابق با الزامات کیفیت، نوع مصالح، سیستمهای ساخت و ساز و پایداری که در مقررات محلی جاری تعیین شدهاند، از جمله مواردی که توسط موسسات ملی و نهادهای تخصصی مشخص شدهاند، انجام خواهد شد.
2. تحقیق و جمعآوری اطلاعات
پس از ارزیابی الزامات پروژه، جمعآوری دادهها در مورد مصالح مختلف برای اطمینان از سازگاری با آن نیازها بسیار مهم است. تحقیق به ارزیابی عواملی مانند شرایط آب و هوایی محلی، کدها و مقررات ساختمانی، و همچنین ارائه اطلاعات در مورد در دسترس بودن مصالح، کیفیتهای بصری و خواص عملکردی آنها کمک میکند. این مرحله برای موفقیت یک پروژه بازسازی خانه حیاتی بود؛ با بررسی تکرارهای مختلف، معماران توانستند هشتاد و هفت پنل هندسی از جنس فولاد ضد زنگ مشکی را که ساختمان را احاطه کردهاند، به درستی مشخص کنند و به پارامترهای سازهای و آب و هوایی پاسخ دهند. به همین ترتیب، طراحان رفتار دستگاههای سایهبان و شیشههای با کارایی بالا را بررسی کردند و با زوایا و چیدمانها آزمایش کردند تا یک آسمانخراش در سنگاپور با قابلیت پاسخگویی به آب و هوا ایجاد کنند.
نکته حرفهای: اشاره کنید که شرکت ساخت و ساز باید قبل از شروع فرآیند ساخت، اطلاعات را با دقت جمعآوری کرده و نقشهها، مشخصات و محل کار را بازبینی کند و هرگونه پرسش لازم را مطرح نماید. سپس معمار باید به هرگونه سوالی که ممکن است در مورد تفسیر نقشهها و مشخصات پیش آید، پاسخ دهد.
3. ارزیابی عملکرد مصالح
مدتها قبل از ساخت یک ساختمان، معماران میتوانند آزمایش و ارزیابی کنند که مصالح خاصی تحت شرایط خاص چگونه عمل خواهند کرد تا فرآیند مشخصسازی را سادهتر کنند، به ویژه با توجه به حجم اطلاعات، فناوری و ابزارهایی که در اختیار دارند. این مورد در کتابخانه Hunters Point –جایی که معماران یک ماکت بتنی بیرونی برای ارزیابی عملکرد نما توسعه دادند– و در بازسازی این هتل، که در آن یک نمونه اولیه آجری برای آزمایش امکانسنجی روش ساخت و بودجه ساخته شد، صدق میکند و به کارفرما، کارگران بنایی و طراحان اطمینان میبخشد.
نکته حرفهای: در بخش ‘کارهای مقدماتی’، مشخص کنید که کلیه مصالح و عناصر سازهای باید تحت تعداد معینی از آزمایشهای کنترل کیفیت، که توسط یک آزمایشگاه مجاز و مطابق با استانداردهای منطقهای مربوطه انجام میشود، قرار گیرند.
4. ملاحظات زیباییشناسی و اهداف طراحی
با رنگها، بافتها، پرداختها و الگوهای بیپایان، و همچنین تفاوتها در نحوه کهنگی، واکنش به نور و تکمیل یکدیگر، مصالح (به ویژه زمانی که نمایان رها میشوند) در نهایت شکلدهنده ظاهر و حس فضاها هستند. بنابراین، میتوان آنها را نه تنها بر اساس انگیزههای عملکردی، بلکه برای ایجاد فضاهایی جذاب و دلپذیر از نظر بصری که بینشهای خلاقانه معماران را عینیت میبخشد، مشخص کرد. مصالح ممکن است به دلیل بافت خام، سنگینی و مات بودنشان یا حتی به دلیل قابلیت اکسید شدن در طول زمان انتخاب شوند، که در این فرآیند طبیعی یک ارزش زیباییشناختی بالا مییابند.
نکته حرفهای: بخش ‘پرداختها’ باید شامل جزئیات دقیق در مورد پرداختهای سطحی و عناصر تزئینی اعمال شده بر روی اجزای مختلف معماری باشد و اطلاعاتی در مورد ظاهر، بافت و رنگ مورد نظر ارائه دهد. به روکشهای داخلی و خارجی، کفپوشها، پنجرهها، درها، لوازم جانبی، رنگ و تجهیزات توجه ویژهای داشته باشید.
5. اولویت دادن به پایداری
صنعت ساخت و ساز به طور فزایندهای شیوههای پایدار را پذیرفته است و مصالح نقش حیاتی در این زمینه ایفا میکنند. برای کاهش اثرات زیستمحیطی، معماران میتوانند بر مصالحی تأکید کنند که یا تجدیدپذیر هستند، انتشار VOC پایینی دارند، از منابع محلی تأمین میشوند یا کارآمدی انرژی بالایی دارند. به عنوان مثال، مدرسه فاس واقع در سنگال دورافتاده، با بامبوی محلی و آجرهای خشتی ساخته شده است که، همراه با استراتژیهای طراحی غیرفعال، محیطی پایدار و راحت برای یادگیری را ترویج میکند. در همین حال، معماران در برزیل، خاک کوبیده شده را به عنوان مصالح اصلی ساختمانی یک خانه مشخص کردند، که جایگزینی سازگار با محیط زیست است و به دلیل جرم حرارتی بالا و صرفهجویی در انرژی شناخته شده است.
نکته حرفهای: باید تأکید شود که کارایی باید در تمام مراحل و جنبههای یک پروژه پوشش داده شود. صرفاً انتخاب مصالح پایدار کافی نیست اگر سایر حوزهها به ناکارآمدی منجر شوند (به عنوان مثال، تکیه بر حمل و نقل طولانیمدت با ردپای کربن قابل توجه).
6. ایجاد برنامهریزی مصالح
از طراحی تا ساخت و نگهداری، هر پروژه معماری بر مراحل مختلفی تکیه دارد که هر یک شامل برنامهریزیهای متفاوتی است. مدیران پروژه باید مصالح مختلف مورد نیاز برای هر مرحله را از پیش شناسایی، سازماندهی و طبقهبندی کنند، که شامل مشخص کردن تولیدکنندگان، مدلها، اندازهها، پرداختها و سایر جزئیات مربوطه است. پاویون طبیعی نمونه بارزی است. ساخته شده با ماژولهایی متشکل از چارچوب چوبی، فولاد، مواد زیستمبنا و بازیافتی، معماران مجبور بودند برنامهریزیهای جامع مصالح را ایجاد کنند تا در دسترس بودن به موقع هر جزء را تضمین کرده، تاخیرها را به حداقل برسانند و هزینههای پروژه را کنترل کنند، و همچنین لجستیک و مدیریت موجودی را تسهیل نمایند.
نکته حرفهای: سند مشخصات باید شامل بخشهای دستهبندی شده با دستورالعملها و راهنماییهای دقیق باشد، از جمله اما نه محدود به: تمیز کردن سایت، پر کردن، چیدمان و تسطیح، حفاری و حذف نخالهها، کارهای سازهای، قالببندی، زیرسازی کف، روسازی، پارتیشنها، دالها، گردش عمودی، پرداختهای داخلی و خارجی، مدیریت آب باران و تجهیزات.
7. همکاری با کارشناسان و متخصصان
معماری یک تلاش تیمی است. پروژهها پیچیدهتر و چندرشتهای شدهاند و نیازمند رویکردی جامع و مجموعهای متنوع از مهارتها و تخصصها هستند. روابط بین متخصصان صنعت، مانند مهندسان سازه و مکانیک، پیمانکاران و مشاوران پایداری، منبع حیاتی اطلاعات هنگام مشخص کردن مصالح هستند و به طراحان کمک میکنند تا در مورد مشخصات فنی، مقررات محلی و موارد دیگر بینش کسب کنند. به عنوان مثال، در یک مرکز اجتماعی در کامبوج، معماران با زنان خمر و مهندسان همکاری کردند تا تکنیک ساخت و ساز را با موفقیت آزمایش و توسعه دهند. در همین حال، معماران در بوروندی با یک سازمان غیردولتی محلی، یک سازمان غیرانتفاعی بلژیکی و دانشجویان دانشگاه همکاری کردند تا استراتژیهای مصالح را برای یک کتابخانه راحت، با بهرهوری انرژی و کمهزینه مشخص کنند.
نکته حرفهای: از همان ابتدا مشخص کنید که تمام عوامل درگیر در یک پروژه باید با چه فرکانسی ملاقات کنند. معمولاً حداقل یک جلسه ماهانه در محل بین بازرس ساختمان، پیمانکار، معمار، مهندس و/یا مدیر ساخت و ساز لازم است. در صورت لزوم، جلسات دیگر نیز میتوانند شامل کارفرما باشند.
8. مستندسازی مشخصات مصالح
مستندسازی کامل در هنگام مشخص کردن مصالح کلیدی است. این کار اطلاعات دقیقی در مورد مصالح مورد استفاده، از جمله اجزا، استانداردهای کیفیت، دستورالعملهای نصب و سایر ویژگیهای جزئی ارائه میدهد. این وضوح و سازگاری به معماران، پیمانکاران و تأمینکنندگان کمک میکند تا الزامات دقیق را درک کنند، احتمال سوءتفسیر یا خطا را کاهش داده و انطباق با کدهای ساختمانی و استانداردهای صنعت را تضمین میکند. البته، بخش عمدهای از این فرآیند مستندسازی بسیار بصری است و بنابراین عمدتاً به نقشههای دقیق در مقیاسهای مختلف، چه یک جزئیات پیچیده و چه یک دیاگرام مفهومی، متکی است.
نکته حرفهای: مقرر کنید که هر سند در طول کل مدت پروژه در یک پرونده نگهداری و در دسترس باشد. این پرونده که معمولاً تحت نظارت بازرس ساختمان است، باید شامل مجموعه کامل نقشهها، مشخصات فنی و تمام اسناد ضمیمه لازم باشد که نظارت اداری، حسابداری و فنی موثر را امکانپذیر میسازد.
9. اجرای برنامه نظارت و نگهداری
آخرین اما به همان اندازه مهم، معماران میتوانند یک برنامه جامع نظارت و نگهداری را اجرا کنند تا اطمینان حاصل شود که مصالح استانداردهای مشخص شده و معیارهای عملکرد را برآورده میکنند. این امر امکان تشخیص زودهنگام هرگونه انحراف یا نقص را فراهم میکند و از این رو اقدامات اصلاحی فوری را ممکن میسازد. به عنوان مثال، هنگام مشخص کردن چوب –که مستعد آسیب رطوبت، آفات و پوسیدگی است– آببندی، رنگآمیزی و بازرسیهای منظم برای حفظ وضعیت آن ضروری است. اگرچه بتن نگهداری نسبتاً آسانتری دارد، اما میتواند در طول زمان دچار ترکخوردگی و تغییر رنگ شود و اغلب نیاز به آببندی، ترمیم و تمیز کردن برای حفظ جذابیت بصری و افزایش طول عمر خود دارد. در نهایت، مصالح باید با دیدگاه بلندمدت مشخص شوند تا کیفیت و دوام آنها مطابق با قصد طراحی حفظ شود.
نکته حرفهای: تأکید کنید که شرکت ساخت و ساز باید به طور مداوم از کیفیت خوب و اجرای صحیح کارهای انجام شده توسط تیم خود و پیمانکاران فرعی اطمینان حاصل کند. اگر برای اصلاح اجزای ضعیف اجرا شده، نیاز به بازکاری باشد، نباید به عنوان هزینه اضافی برای کارفرما در نظر گرفته شود.
