باران بخش مهمی از چرخهی حیات محسوب میشود و همانطور که میدانیم این نعمت الهی پدید آورنده آب شیرین برای تمام گونههای زیستی است. اما این قطرات ارزشمند در برخی شرایط اقلیمی به عنوان مشکل ظهور میکنند و میتواند سبب بوجود آمدن مسائل و خساراتی برای ساکنین آن محیط باشد. در استانهای شمالی کشورمان یا دیگر مناطق بسیار مرطوب به دلیل بارش باران در ماههای سرد سال و وزش باد شدید از سمت غرب معمولا ساختمانها آسیبپذیر میگردند. به عبارت دیگر قطرات باران زمانی که با بادی همراه باشند که از سمت غرب بوزد و به ساختمانها برخورد کند میتواند باعث فرسایش نما و مصالح ساختمان گردد که این رخداد حاصل پدیدهای به نام «کج باران» است.
این مقاله بر آن است که به شناخت و بررسی این موضوع بپردازد و کج باران و موارد مرتبط با آن را از منظر علم معماری بررسی نماید و همچنین با درک دقیق مشکلات این پدیده طبیعی، رویههای اصولی آن را مطرح نماید تا با رعایت آنها بتوان ساخت یک بنا را اصولیتر انجام داد و از خسارتهای احتمالی آن جلوگیری شود. بعلاوه برای ساختمانهایی که از قبل و به صورت نادرست در این شرایط اقلیمی ساخته شدهاند و از این مساله آسیب دیدهاند، راهکارهایی پیشنهاد شود که از تخریب و آسیب بیشتر آنها جلوگیری به عمل آید.
شرایط اقلیمی کج باران
همانطور که میدانیم شرایط آب و هوایی سواحل دریای خزر از جمله مناطق معتدلی به شمار میرود که توسط رشته کوههای البرز احاطه شده است. متوسطِ حداقلِ مطلق و متوسطِ حداکثرِ مطلق دمای این مناطق بین 6 تا 30 درجه میباشد و هرچه در این منطقهی جلگهای و پست به سمت شرق حرکت میکنیم رطوبت هوای آن کاهش مییابد.از ویژگیهای دیگر این منطقه میتوان به وجود بادهای مرطوبی اشاره نمود که از سمت دریا به سمت جلگه میوزد و منجر به بارندگیهای طولانی مدت در طول سال میگردد که معمولا در تابستان به صورت رگبار میباشند. شدت و ضعف این بارندگیها نیز به عوامل زیادی بستگی دارد که از جملهی آنها میتوان به میزان رطوبت هوا، شدت و جهت وزش باد و درجهی سرمای محیط اشاره نمود. رشت، بندرانزلی، لاهیجان، املش و … از جمله شهرهایی میباشد که در این نوعِ خاص از اقلیم پُر باران واقع شدهاند. در این شهرها باران در بسیاری از مواقع توأم با وزش باد میباشد که خود به خود منجر به کج باران میشود بخصوص در فصول پاییز و زمستان که شدت جریان باد شدیدتر است.همانطور که قبلا اشاره کردیم زمانی که بارش باران با باد همراه باشد و جریان و جهت وزش باد منجر به این مطلب گردد که باران از سمت غرب به ساختمان برخورد کند به آن کج باران گفته میشود که به مرور زمان این مساله از جهت جبههی رو به باران باعث آسیب دیدن مصالح و یا نمای ساختمان میگردد و به آنها خسارت وارد مینماید و در نهایت به فرسایش ساختمان منجر خواهد شد. ذکر این نکته نیز حائز اهمیت است که میزان این فرسایش نیز به حجمِ باران و سرعت بادِ همراهِ باران بستگی دارد.در ادامه قصد داریم با استفاده از آمار مربوط به بارندگی سالیانه در تعدادی از شهرهای ایران تأثیر کج باران را دقیق تر بررسی نماییم و تاثیر این مساله را بر ساختمانهای با ارتفاع کمتر از ده متر (یک، دو و سه طبقه) و بیشتر از ده متر مشاهده کنیم.
جدول بارندگی سالیانه در برخی استانها و شهرستانهای پُر باران ایران
یافتههای پژوهش طاهباز با موضوع «تاثیر کج باران بر ساختمان» نشان داد که در تعداد زیادی از شهرهای ایران که غالباً بارندگی سالیانه آنها کمتر از 500 میلیمتر است، مشکل کج باران فقط برای ساختمانهای با ارتفاع بیشتر از ده متر(یا بیش از سه طبقه) وجود دارد و خطری ساختمانهای کمتر از ده متر(یا یک تا سه طبقه) را تهدید نمیکند. از طرف دیگر در شهرهاي با بارندگي بيش از 500 ميليمتر در سال نظیر رودبار، گرگان، ساری و … احتمال تأثير كج باران بر عموم ساختمانها وجود دارد. بهعلاوه شهرهاي با بارندگي بيش از 1،400 ميليمتر در سال مانند رشت، لاهیجان و بندرانزلی نماي ساختمانها از جهتهایی که رو به باد است غالباً تحت تأثير شديد فرسايش كج باران قرار ميگيرند. ذکر این نکته نیز حائز اهمیت است که میزان این فرسایش به حجم باران و سرعت بادِ همراهِ آن بستگی دارد. بنابراین مقدار بارندگی بیش از 500 میلیمتر در سال میتواند یکی از مشکلات اکثر ساکنین این نواحی باشد مخصوصا اگر خانههای آنها در جغرافیایی با رطوبت بالا قرار داشته باشند.
با بررسی چیستی و مشکلات کج باران اینگونه دریافت میشود که بیتوجهی به خصوصیات هر اقلیم و بیتفاوتی نسبت به شرایط جغرافیایی در ساخت ساختمانها میتواند باعث سلب آسایش ساکنان آن خانه گردد. بعلاوه استفاده از تقلید و به کار بردن روشهای غیر اصولی در طراحی سازهها میتواند در آینده خسارتهایی به شرح زیر را به مالکان آنها وارد نماید.
- انتقال رطوبت به داخل ساختمان،
- تخریب و یا از دست رفتن کیفیت مصالح ساختانی استفاده شده،
- اتلاف انرژی،
- …
بعلاوه در کنار همهی این موارد تخریبِ ظاهر و نمای بناها میتواند چهرهی شهر و فضای عمومی را به شدت تحت تاثیر قرار دهد و سیمای شهر را از بین ببرد. به همین جهت است که برای طراحان تعیین فرسایش حاصل از کج باران حائز اهمیت است. چرا که با آگاهی از آن میتوانند در انتخاب محل و جهتگیری بهتر بنا به جهت حفاظت جبهههای رو به کج باران و انتخاب مصالح مقاومتر در برابر نفوذ رطوبت، اقدامات لازم را بعمل آورند و بطور کل از تخریب و بهم ریختن سیمای شهر جلوگیری نمایند.
در ادامه با توجه به نمودار تأثیر کج باران بر نمای ساختمان، روشهای زیر برای کاهش تأثیر کج باران پیشنهاد میگردد:
- انتخاب محل مناسب برای ساخت سازه،
- انتخاب درست و اصولی جهت و فرم مناسب برای ساختمان،
- طراحی علمی و استفاده از روشهای تجربی و قدیمی طراحی پلان،
- استفاده از بادشکنها،
- تراکم ساختمانها،
- انتخاب مصالح مقاوم در برابر رطوبت،
- درزبندی مصالح نما،
- دقت در اجرا.
در مقالهای جداگانه با عنوان حفاظت ساختمان از تاثیر کج باران به راهکارههای محافظت ساختمان از آن میپردازیم. با کمک مقالهی ذکر شده توضیحات مفصلی درباره طراحی مناسب، انتخاب محل و جهت مناسب برای ساخت بنا، انتخاب فرم مناسب برای بنا، حفاظت جبهههای رو به باد، انتخاب مصالح مقاوم در برابر نفوذ رطوبت و اجرای درست، درزبندی و عایقکاری منافذ نما، استفاده از پوششهای مقاوم برای نما در شرایط حاد ارائه خواهد شد.
موضوع کج باران خیلی جالبه. ممکنه توضیح بدید چرا جهت بارش باران در گیلان با جاهای دیگه فرق داره و چه عواملی تاثیر داره؟
از توضیحات شما درباره باران و جهت بارش باران در گیلان خیلی خوشم اومد. میشه بدونم که این نوع باران چه تاثیری بر کشاورزی داره؟
خیلی خوب بود، ولی هنوز برام سواله که چرا بارش رشت بیشتر از مازندران تاثیر میزاره؟ آیا جهت کج باران در مازندران فرق داره؟
من تخصص زیادی ندارم ولی میخوام بدونم باد همراه باران در جدول چی نقش داره؟ یعنی چطور میتونه جهت کج بارون رو تغییر بده؟
توضیحاتتون درباره باریدن باران در جدول خیلی کاربردیه. هنوز برام سوال اینه چرا میزان بارش رشت از بقیه جاها بیشتره؟
میشه بیشتر درباره این که باران چیە و تفاوتش با کج باران توضیح بدین؟ منابع زیادی اینو نمیگن که جهت بارش باران در گیلان چرا اینطوریه.
من آدم عامیای هستم ولی علاقمندم بدونم چرا جهت کج باران در مازندران با گیلان فرق داره؟ این خیلی جالبه برام.
مطلبتون جالب بود. درباره باد همراه باران در جدول جزییات بیشتری میخوام بدونم و اینکه چه جوری تاثیر روی بارش و جهت بارون میذاره؟
جهت بارش باران در گیلان چطور دقیق مشخص میشه؟ آیا ابزار خاصی داره که جهت کج باران رو بتونیم پیشبینی کنیم؟
چقدر عالی که درباره باریدن باران در جدول اینقدر مطلب گذاشتین. میشه درباره تاثیر محیطی و اقتصادی این نوع بارش بیشتر بگید؟
من تازه با کج باران آشنا شدم، واقعا تعجب کردم چقدر میتونه موثر باشه توی کاهش مصرف آب، خیلی جالب بود. کسی میدونه تو چه کشورهایی این سیستم بیشتر استفاده میشه؟ چون به نظرم یه تکنولوژی سبزه که میتونه خیلی به ما کمک کنه، عالیه که همچین راهکارهایی داریم.
خب من یکی از دوستام تو زمینه کشاورزی فعالیت میکنه و بهم گفته بود که کج باران چقدر میتونه برای محصولات کشاورزی مفید باشه، به نظرم بهتره بیشتر از اینا تبلیغ بشه تا همه آشنا بشن، به هر حال محتوای خوبی بود مرسی ازتون.
این سیستم کج باران به نظرم خیلی جالبه چون اول که راجبش شنیدم نفهمیدم دقیقا چیهها ولی وقتی خوندم که میتونه مصرف آب رو کم کنه و تو شرایط کمآبی واقعا کمک میکنه به نتیجه خوبی رسیدم، راستی تو شهر ما هم اجرا شده؟
من بیدی نیستم که با هر بادی بلرزم ولی این کج باران واقعا توجهمو جلب کرد مخصوصا قسمت نگاه پایدارش، استفاده از آب کمتر ولی بهرهوری بیشتر مگه میشه مگه داریم؟ خیلی دوست دارم بیشتر درباره اجراش تو مناطق خشک بدونم، میگن خیلی خوب عمل کرده.
یه نکته سریع بگم، من کشاورزم و تازه با کج باران کار کردم، پدرام در اومده بود با سیستمای قدیمی، خیلی از دوستام هم میپرسیدن چی شده که اینقدرت واست هیجانانگیزه؟ حالا قضیه اینه که به صرفهتره و تو تولید محصولات تاثیر مثبت داشته خیلی باهاله.
میگن کج باران یه تکنولوژی خیلی جدیده که مصرف آب رو کلی کاهش میده، خب تو ایران هم داریم این سیستم رو؟ حتما باید حتی تو خونهها هم جا بیفته، چون خیلی میتونه به وضعیت آب کشور کمک کنه، به نظر من آینده روشنتره با این سیستم.
من عادت دارم تکنولوژیهای جدید رو دنبال کنم و کج باران هم جدیدا خیلی نظرم رو جلب کرده، شنیدم که تو بعضی کشورها قبلا جواب داده، کسی میدونه تو ایران چطور؟راستی نوآوری خیلی خوبی به نظر میاد، امیدوارم اینجاهم خوب جواب بده.
تو یه مقالههای خوندم که کج باران اساسا چطوری کار میکنه، خیلی جالب بود، یه سوال دارم تو این سیستم فقط آب هست یا میشه با کود و مواد مغذی دیگه هم ترکیب بشه استفاده شه؟چون ممکنه بعضی از زمینها نیاز داشته باشن، اطلاعاتتون رو باهامون به اشتراک بزارین.
این کج باران مثل صداش یه کم غریب به نظر میرسه ولی گفتم برم تحقیق کنم ببینم چیه خلاصه فهمیدم خیلی به باغداری و کشاورزی کمک میکنه و مصرف آب رو کم میکنه بچهها کشاورزای اینجا کسی باهاش کار کرده؟تجربتون چیه بدونیم خب؟
دیدمش سیستم جدید خندهداره مگه نیست که وقتی با کج باران تو باغ دوستام پاشیدم همه جا خشک شد بعد دوباره یهجوری شد که محصولات یه جوری رشد کردن که دومین شوک رو به خودم کردم کی فهمید چی؟ تا دفعه بعدی دیگه نمیدونم این شگفتزده میکنم چهکار کنم براشون