رشد سریع شهرنشینی، افزایش جمعیت و مهاجرت از روستاها به شهرها در دهه‌های اخیر، نیاز به تأمین مسکن را به یکی از مهم‌ترین چالش‌های شهرهای امروزی تبدیل کرده است. محدودیت زمین، افزایش تراکم شهری و توسعه کلان‌شهرها موجب شده است که ساخت مجتمع‌های مسکونی و آپارتمان‌ها به یکی از رایج‌ترین راهکارهای تأمین مسکن تبدیل شود. امروزه مجتمع‌های مسکونی تنها مجموعه‌ای از واحدهای مسکونی نیستند، بلکه محیط‌هایی برای زندگی، تعامل اجتماعی، رشد کودکان، استراحت و شکل‌گیری روابط همسایگی محسوب می‌شوند.

با گسترش ساخت‌وسازهای انبوه، توجه به اصول طراحی مجتمع مسکونی اهمیت بیشتری پیدا کرده است. تجربه نشان داده است که طراحی نامناسب این مجموعه‌ها می‌تواند مشکلاتی مانند کمبود حریم خصوصی، تداخل مسیرهای حرکتی، کمبود فضای سبز، نبود فضاهای اجتماعی، مشکلات پارکینگ، آلودگی صوتی و کاهش کیفیت زندگی ساکنان را به همراه داشته باشد. به همین دلیل، معماران و شهرسازان امروزه علاوه بر جنبه‌های فنی و سازه‌ای، به عوامل انسانی، اجتماعی، فرهنگی و زیست‌محیطی نیز توجه ویژه‌ای دارند.

یک مجتمع مسکونی موفق باید بتواند میان نیازهای فردی و جمعی ساکنان تعادل برقرار کند. ایجاد فضاهای خصوصی، نیمه‌خصوصی و عمومی، طراحی مناسب مسیرهای دسترسی، تأمین نور و تهویه طبیعی، پیش‌بینی فضای سبز، جانمایی اصولی پارکینگ، ایجاد فضاهای بازی کودکان، افزایش امنیت، دسترس‌پذیری برای همه افراد و رعایت اصول معماری پایدار، از مهم‌ترین عواملی هستند که کیفیت زندگی در یک مجتمع مسکونی را تعیین می‌کنند.

طراحی مجتمع مسکونی تنها به چیدمان ساختمان‌ها در کنار یکدیگر محدود نمی‌شود؛ بلکه فرآیندی چندبعدی است که باید به ویژگی‌های اقلیمی، فرهنگ و سبک زندگی ساکنان، ضوابط شهرسازی، مقررات ملی ساختمان، مسائل اقتصادی و الزامات زیست‌محیطی توجه داشته باشد. هر تصمیم در فرآیند طراحی می‌تواند بر آسایش، امنیت، تعاملات اجتماعی و حتی ارزش اقتصادی پروژه در سال‌های آینده تأثیرگذار باشد.

در این مقاله با مهم‌ترین اصول طراحی مجتمع مسکونی آشنا می‌شویم و عواملی مانند حریم خصوصی، دسترسی، فضای سبز، پارکینگ، امنیت، سازماندهی فضاها، کیفیت محیط، استانداردهای طراحی و سایر نکات کلیدی را بررسی خواهیم کرد تا دیدی جامع نسبت به طراحی مجتمع‌های مسکونی مدرن و استاندارد به دست آورید.

حریم خصوصی در طراحی مجتمع مسکونی

حریم خصوصی یکی از مهم‌ترین اصول در طراحی مجتمع مسکونی است و تأثیر مستقیمی بر آسایش، امنیت، کیفیت زندگی و رضایت ساکنان دارد. در مجتمع‌های مسکونی، افراد با فرهنگ‌ها، سبک‌های زندگی و نیازهای متفاوت در کنار یکدیگر زندگی می‌کنند؛ بنابراین طراحی باید به گونه‌ای باشد که ضمن ایجاد تعامل اجتماعی، از ورود ناخواسته به فضای شخصی افراد جلوگیری شود. رعایت اصول حریم خصوصی باعث افزایش احساس آرامش، امنیت روانی، اعتماد میان همسایگان و کاهش تعارضات و مزاحمت‌های روزمره خواهد شد.

تفکیک فضاهای خصوصی، نیمه‌خصوصی و عمومی

یکی از مهم‌ترین اصول طراحی، تعریف مرزهای مشخص میان فضاهای عمومی، نیمه‌خصوصی و خصوصی است. فضاهای عمومی مانند ورودی اصلی، لابی، مسیرهای دسترسی و محوطه مشترک باید از فضاهای نیمه‌خصوصی مانند راهروها، طبقات و حیاط‌های اختصاصی بلوک‌ها تفکیک شوند. همچنین واحدهای مسکونی به عنوان فضای خصوصی باید بیشترین سطح حفاظت و آرامش را برای ساکنان فراهم کنند. این سلسله‌مراتب فضایی موجب افزایش نظم و کاهش ورود افراد غیرمرتبط به بخش‌های خصوصی مجتمع می‌شود.

حفظ حریم میان واحدهای مسکونی

در طراحی بلوک‌های مسکونی باید از ایجاد دید مستقیم میان پنجره‌ها، بالکن‌ها و فضاهای داخلی واحدها جلوگیری شود. استفاده از فاصله مناسب بین ساختمان‌ها، جانمایی صحیح پنجره‌ها، طراحی بالکن‌های نیمه‌محصور، استفاده از عناصر سبز و دیوارهای حائل می‌تواند حریم خصوصی ساکنان را حفظ کرده و از ایجاد مزاحمت‌های بصری جلوگیری کند.

مرزبندی در فضاهای نیمه‌خصوصی

فضاهای نیمه‌خصوصی مانند راهروها، پاگردها، ورودی هر بلوک و حیاط اختصاصی ساختمان باید به گونه‌ای طراحی شوند که تنها ساکنان همان بخش به آن دسترسی داشته باشند. همچنین لازم است مرز مشخصی میان فضاهای مورد استفاده ساکنان، مدیریت ساختمان، سرایدار و سایر بخش‌های خدماتی وجود داشته باشد تا از تداخل عملکردها جلوگیری شود.

لابی و فضای انتظار مهمانان

پیش‌بینی لابی یا فضای انتظار در ورودی مجتمع، نقش مهمی در حفظ حریم خصوصی ساکنان دارد. مهمانان می‌توانند تا زمان هماهنگی با صاحب واحد در این فضا منتظر بمانند و بدون اجازه وارد بخش‌های نیمه‌خصوصی یا طبقات نشوند. علاوه بر افزایش امنیت، این فضا موجب نظم بیشتر در رفت‌وآمدها و ایجاد تصویری حرفه‌ای از مجتمع خواهد شد.

کنترل ورود و خروج افراد

استفاده از سیستم‌های کنترل تردد مانند آیفون تصویری، دوربین مداربسته، کارت یا تگ هوشمند، درب‌های کنترل‌شده و نگهبانی، امکان شناسایی و بررسی مراجعان را پیش از ورود به مجتمع فراهم می‌کند. این تجهیزات علاوه بر افزایش امنیت، باعث حفظ حریم شخصی ساکنان و جلوگیری از ورود افراد غیرمجاز خواهند شد.

ایجاد مرزهای فیزیکی و بصری

استفاده از دیوار، نرده، پرچین، فضای سبز، اختلاف تراز و سایر عناصر معماری می‌تواند مرز مشخصی میان فضاهای عمومی و خصوصی ایجاد کند. این مرزبندی علاوه بر افزایش امنیت، خوانایی فضایی مجموعه را نیز بهبود می‌بخشد و مسیر حرکت کاربران را به شکل طبیعی هدایت می‌کند.

طراحی فضاهای اجتماعی بدون خدشه به حریم خصوصی

وجود فضاهای مشترک مانند سالن چندمنظوره، آلاچیق، فضای نشیمن، زمین بازی کودکان، مسیرهای پیاده‌روی و محوطه‌های سبز، فرصت مناسبی برای تعامل و تقویت روابط اجتماعی میان ساکنان فراهم می‌کند. با این حال، این فضاها باید در محل‌هایی جانمایی شوند که مزاحم آرامش واحدهای مسکونی نباشند و باعث ایجاد آلودگی صوتی یا کاهش حریم خصوصی نشوند.

کاهش مزاحمت‌های صوتی و بصری

حفظ حریم خصوصی تنها به جلوگیری از دید مستقیم محدود نمی‌شود. استفاده از عایق‌های صوتی مناسب، جانمایی صحیح آسانسورها، راه‌پله‌ها، موتورخانه و فضاهای تأسیساتی، همچنین جلوگیری از انتقال صدا بین واحدها، نقش مهمی در ایجاد محیطی آرام و باکیفیت دارد. طراحی مناسب نورپردازی و محوطه‌سازی نیز می‌تواند بدون ایجاد مزاحمت بصری، امنیت مجتمع را افزایش دهد.

در نهایت، رعایت اصول حریم خصوصی در طراحی مجتمع مسکونی موجب افزایش کیفیت زندگی، احساس امنیت، رضایت ساکنان و ارزش بلندمدت پروژه خواهد شد. مجتمعی که بتواند تعادل مناسبی میان تعامل اجتماعی و حفظ حریم شخصی ایجاد کند، محیطی مطلوب‌تر برای سکونت و زندگی روزمره فراهم می‌آورد.

دسترسی‌ها در طراحی مجتمع مسکونی

دسترسی یکی از مهم‌ترین اصول طراحی مجتمع مسکونی است و نقش مستقیمی در کیفیت زندگی ساکنان، امنیت، آسایش و کارایی فضاهای مختلف مجموعه دارد. یک مجتمع مسکونی موفق باید به گونه‌ای طراحی شود که ساکنان بتوانند در کوتاه‌ترین زمان و با بیشترین ایمنی به واحدهای مسکونی، فضاهای خدماتی، پارکینگ، فضاهای سبز و امکانات عمومی دسترسی داشته باشند. طراحی صحیح مسیرهای دسترسی علاوه بر کاهش ترافیک داخلی، موجب افزایش امنیت، کاهش آلودگی صوتی و ارتقای کیفیت محیط زندگی می‌شود.

تفکیک مسیرهای پیاده و سواره

یکی از مهم‌ترین اصول طراحی، جداسازی مسیر حرکت خودروها از مسیر عابران پیاده است. این موضوع به‌ویژه در مجتمع‌هایی که کودکان و سالمندان در آن زندگی می‌کنند اهمیت دوچندان دارد. استفاده از پیاده‌راه‌های ایمن، کف‌سازی مناسب، سرعت‌گیر، علائم هشداردهنده و فضای سبز به عنوان حائل میان مسیر سواره و پیاده می‌تواند احتمال بروز حوادث را به حداقل برساند.

دسترسی آسان از پارکینگ به واحدهای مسکونی

پارکینگ باید به گونه‌ای طراحی شود که ساکنان بدون طی کردن مسیرهای طولانی بتوانند به آسانسور، راه‌پله و ورودی ساختمان دسترسی داشته باشند. همچنین مسیر حرکت از پارکینگ تا واحدهای مسکونی باید دارای نورپردازی مناسب، تهویه کافی، امنیت بالا و دسترسی آسان برای افراد دارای معلولیت و سالمندان باشد.

تأمین فضای کافی برای پارکینگ

کمبود فضای پارکینگ یکی از رایج‌ترین مشکلات مجتمع‌های مسکونی است. در طراحی مجتمع باید علاوه بر پارکینگ اختصاصی هر واحد، فضای مناسبی برای پارک خودروهای مهمان، موتورسیکلت و دوچرخه نیز در نظر گرفته شود. همچنین شعاع گردش خودرو، عرض رمپ‌ها، ارتفاع مفید پارکینگ و مسیر ورود و خروج باید مطابق ضوابط طراحی شوند تا از ایجاد گره‌های ترافیکی جلوگیری شود.

دسترسی مناسب به حمل‌ونقل عمومی

قرارگیری مجتمع در نزدیکی ایستگاه‌های مترو، اتوبوس، تاکسی یا سایر وسایل حمل‌ونقل عمومی، یکی از عوامل مهم در افزایش کیفیت سکونت و ارزش اقتصادی پروژه محسوب می‌شود. دسترسی آسان به شبکه حمل‌ونقل شهری باعث کاهش وابستگی به خودروی شخصی، صرفه‌جویی در زمان و کاهش آلودگی هوا خواهد شد.

دسترسی به مراکز خدماتی و تجاری

یکی از معیارهای مهم در انتخاب محل احداث مجتمع مسکونی، نزدیکی به مراکز خرید، فروشگاه‌های روزانه، مراکز درمانی، داروخانه، مدرسه، بانک، مراکز فرهنگی و خدمات شهری است. هرچه این خدمات در فاصله کوتاه‌تری از مجتمع قرار داشته باشند، آسایش و رضایت ساکنان افزایش خواهد یافت.

دسترسی به فضاهای سبز و تفریحی

فضاهای سبز، پارک‌ها، زمین بازی کودکان، مسیرهای پیاده‌روی و فضاهای ورزشی باید به گونه‌ای جانمایی شوند که تمامی ساکنان بتوانند بدون عبور از مسیر خودروها به آن‌ها دسترسی داشته باشند. این فضاها علاوه بر ایجاد محیطی سالم و آرام، موجب افزایش تعاملات اجتماعی و ارتقای کیفیت زندگی در مجتمع می‌شوند.

دسترسی برای افراد دارای معلولیت

در طراحی مجتمع‌های مسکونی امروزی رعایت اصول دسترس‌پذیری اهمیت ویژه‌ای دارد. استفاده از رمپ استاندارد، آسانسور مناسب ویلچر، مسیرهای بدون مانع، کفپوش‌های هدایت‌کننده نابینایان و ورودی‌های همسطح، امکان استفاده برابر از تمامی فضاهای مجتمع را برای افراد دارای معلولیت، سالمندان و والدین دارای کالسکه کودک فراهم می‌کند.

دسترسی خودروهای امدادی

طراحی شبکه معابر داخلی باید به گونه‌ای باشد که خودروهای آتش‌نشانی، آمبولانس و سایر خودروهای امدادی بتوانند در کوتاه‌ترین زمان ممکن به تمام بلوک‌های مجتمع دسترسی داشته باشند. عرض مناسب معابر، فضای کافی برای مانور خودروهای سنگین و پیش‌بینی مسیرهای اضطراری از الزامات طراحی مجتمع‌های مسکونی ایمن به شمار می‌رود.

امنیت و ایمنی

یک مسکن مطلوب باید به گونه ای طراحی شود که درجات مختلف امنیت را برای ساکنین فراهم کند . این امنیت شامل امنیت در مقابل بلایا و سوانح طبیعی و همچنین امنیت در برار سایر آحاد جامه و ، امنیت در برابراثرات ناشی از فعالیت های انسانی و سایر جنبه های امنیت به شمار می رود.

انتخاب مصالح مناسب که الزاماً مصالح گران قیمت نیستند ،اتخاذ روش های مناسب ساخت ، پیش بینی تمهیدات لازم برای تقلیل خسارت به هنگام وقوع سانحه و مکانیابی مناسب مسکن در ارتباط با عملکردهای مولد انواع آلاینده ها به ویژه آلودگی هوا و آلودگی صوتی

رعایت نکات زیر در بردارنده بخش مهمی از مباحث امنیت یک مجتمع مسکونی میباشند :

• امنیت در زمان وقوع حادثه
• جلوگیری از تجاوز به حریم خصوصی
• رعایت اصول ایمنی
• وجود تمهیدات لازم برای شرایط اظطراری
• رعایت اصول لازم در مواقع وقوع زلزله و آتش سوزی

فضای سبز در طراحی مجتمع مسکونی

فضای سبز یکی از مهم‌ترین عناصر در طراحی مجتمع مسکونی به شمار می‌رود و نقش قابل‌توجهی در ارتقای کیفیت زندگی، سلامت جسمی و روانی ساکنان دارد. یکی از تفاوت‌های اساسی میان خانه‌های سنتی و بسیاری از مجتمع‌های مسکونی امروزی، کاهش یا حذف حیاط و فضاهای سبز اختصاصی است. در معماری سنتی ایران، حیاط مرکزی به عنوان قلب خانه شناخته می‌شد و علاوه بر تأمین نور و تهویه طبیعی، محیطی آرام برای استراحت، تعامل خانوادگی و ارتباط با طبیعت فراهم می‌کرد. در مجتمع‌های مسکونی نیز طراحی اصولی فضای سبز می‌تواند بخشی از این نیاز را جبران کرده و محیطی دلپذیر برای زندگی ایجاد کند.

ارتقای کیفیت زندگی ساکنان

فضاهای سبز با ایجاد محیطی آرام، کاهش آلودگی صوتی، تعدیل دمای محیط و بهبود کیفیت هوا، تأثیر مستقیمی بر سلامت و آرامش ساکنان دارند. حضور در محیط‌های طبیعی باعث کاهش استرس، افزایش نشاط، بهبود سلامت روان و ایجاد حس تعلق به محل سکونت می‌شود.

ایجاد تعاملات اجتماعی

یکی از مهم‌ترین کارکردهای فضای سبز، ایجاد بستری مناسب برای تعامل و ارتباط میان ساکنان است. طراحی آلاچیق، نیمکت، مسیرهای پیاده‌روی، فضاهای نشیمن و محوطه‌های باز، فرصت گفت‌وگو و آشنایی همسایگان را فراهم می‌کند و موجب تقویت حس همبستگی و شکل‌گیری یک جامعه مسکونی پویا می‌شود.

فضای بازی ایمن برای کودکان

وجود زمین بازی استاندارد در کنار فضای سبز، امکان فعالیت بدنی، بازی و رشد اجتماعی کودکان را فراهم می‌کند. این فضاها باید در دید مستقیم والدین قرار داشته باشند، از مسیر حرکت خودروها فاصله بگیرند و با تجهیزات ایمن، کفپوش مناسب و سایه‌انداز طراحی شوند تا امنیت و آسایش کودکان تضمین شود.

مسیرهای پیاده‌روی و فضاهای ورزشی

پیش‌بینی مسیرهای پیاده‌روی، مسیر دوچرخه‌سواری، تجهیزات ورزشی روباز و فضاهای استراحت، ساکنان را به فعالیت بدنی و استفاده روزانه از محوطه مجتمع تشویق می‌کند. این امکانات علاوه بر افزایش سلامت عمومی، کیفیت زندگی در مجتمع را نیز ارتقا می‌دهند.

انتخاب پوشش گیاهی متناسب با اقلیم

در طراحی فضای سبز مجتمع مسکونی باید از گونه‌های گیاهی متناسب با شرایط اقلیمی منطقه استفاده شود. انتخاب درختان سایه‌انداز، گیاهان کم‌مصرف از نظر آب، پوشش‌های گیاهی مقاوم و سیستم آبیاری مناسب، ضمن کاهش هزینه‌های نگهداری، به پایداری محیط‌زیست نیز کمک می‌کند.

نقش فضای سبز در معماری پایدار

فضای سبز علاوه بر زیبایی بصری، یکی از عناصر مهم معماری پایدار محسوب می‌شود. درختان و گیاهان با جذب گردوغبار، تولید اکسیژن، کاهش اثر جزیره حرارتی، تعدیل دمای محیط و مدیریت آب‌های سطحی، شرایط مطلوب‌تری برای زندگی ساکنان ایجاد می‌کنند. همچنین استفاده از بام سبز، دیوار سبز و باغچه‌های بارانی می‌تواند عملکرد زیست‌محیطی مجتمع را به میزان قابل توجهی بهبود بخشد.

افزایش ارزش اقتصادی مجتمع

طراحی حرفه‌ای فضای سبز علاوه بر افزایش کیفیت زندگی، ارزش اقتصادی پروژه را نیز بالا می‌برد. مجتمع‌هایی که از محوطه‌سازی مناسب، فضای سبز گسترده و امکانات رفاهی برخوردار هستند، معمولاً تقاضای بیشتری در بازار مسکن داشته و ارزش سرمایه‌گذاری بالاتری پیدا می‌کنند.

در مجموع، فضای سبز تنها یک عنصر تزئینی نیست، بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از طراحی مجتمع مسکونی محسوب می‌شود. طراحی اصولی محوطه، پوشش گیاهی مناسب، فضاهای استراحت، زمین بازی کودکان و مسیرهای پیاده‌روی، محیطی سالم، زیبا و سرزنده برای ساکنان ایجاد کرده و کیفیت زندگی در مجتمع را به شکل چشمگیری افزایش می‌دهد.

پارکینگ در طراحی مجتمع مسکونی

پارکینگ یکی از بخش‌های اساسی و جدایی‌ناپذیر در طراحی مجتمع مسکونی است و نقش مهمی در تأمین آسایش، امنیت و نظم مجموعه ایفا می‌کند. با افزایش تعداد خودروهای شخصی، طراحی اصولی پارکینگ دیگر یک مزیت محسوب نمی‌شود، بلکه یکی از ضروری‌ترین نیازهای هر مجتمع مسکونی است. پارکینگ مناسب باید علاوه بر تأمین فضای کافی برای تمامی ساکنان، امکان دسترسی سریع، ایمن و آسان به واحدهای مسکونی را نیز فراهم کند و از ایجاد ترافیک و ازدحام در داخل مجموعه جلوگیری نماید.

تأمین ظرفیت مناسب پارکینگ

یکی از مهم‌ترین اصول طراحی پارکینگ، پیش‌بینی تعداد کافی جای پارک بر اساس تعداد واحدهای مسکونی و ضوابط شهرسازی است. علاوه بر پارکینگ اختصاصی هر واحد، لازم است تعدادی فضای پارک برای مهمانان، خودروهای خدماتی و در صورت امکان محل پارک موتورسیکلت و دوچرخه نیز در نظر گرفته شود. کمبود فضای پارکینگ علاوه بر ایجاد نارضایتی ساکنان، باعث بی‌نظمی و اشغال معابر داخلی مجتمع خواهد شد.

دسترسی آسان به واحدهای مسکونی

پارکینگ باید به گونه‌ای جانمایی شود که ساکنان بتوانند در کوتاه‌ترین زمان ممکن از محل پارک خودرو به آسانسور، راه‌پله و ورودی ساختمان دسترسی داشته باشند. مسیر حرکت از پارکینگ تا واحدهای مسکونی باید دارای نورپردازی مناسب، تهویه کافی، امنیت بالا و مسیرهای بدون مانع برای سالمندان، کودکان و افراد دارای معلولیت باشد.

ایمنی و امنیت پارکینگ

تأمین امنیت خودروها و وسایل نقلیه یکی از مهم‌ترین وظایف پارکینگ مجتمع مسکونی است. استفاده از دوربین‌های مداربسته، سیستم کنترل ورود و خروج، روشنایی مناسب، تهویه استاندارد، تجهیزات اعلام و اطفای حریق و حضور نگهبانی در مجتمع، نقش مهمی در افزایش امنیت و کاهش احتمال سرقت یا خسارت به خودروها دارد.

طراحی استاندارد مسیرهای تردد

عرض مناسب مسیرهای عبور خودرو، شعاع گردش استاندارد، طراحی صحیح رمپ‌های ورود و خروج، ارتفاع مناسب سقف پارکینگ و جانمایی اصولی ستون‌ها از عواملی هستند که باعث سهولت حرکت خودروها و کاهش احتمال برخورد و تصادف در فضای پارکینگ می‌شوند. همچنین مسیرهای ورود و خروج باید به گونه‌ای طراحی شوند که در ساعات پرتردد، از ایجاد ترافیک و ازدحام جلوگیری شود.

تهویه و نورپردازی مناسب

پارکینگ‌های سرپوشیده نیازمند سیستم تهویه مناسب برای تخلیه گازهای حاصل از احتراق خودروها هستند. علاوه بر آن، استفاده از نورپردازی کافی در تمامی بخش‌های پارکینگ، امنیت ساکنان را افزایش داده و دید مناسب رانندگان را هنگام تردد و پارک خودرو فراهم می‌کند.

پارکینگ مهمان و خودروهای خدماتی

در بسیاری از مجتمع‌های مسکونی، نبود فضای کافی برای پارک خودروهای مهمان موجب اشغال معابر، ایجاد مزاحمت برای ساکنان و کاهش کیفیت زندگی می‌شود. پیش‌بینی تعدادی جای پارک برای مهمانان، خودروهای امدادی، خدماتی و حمل‌ونقل اینترنتی می‌تواند نظم بیشتری در مجموعه ایجاد کرده و رضایت ساکنان را افزایش دهد.

امکانات جانبی پارکینگ

در مجتمع‌های مسکونی مدرن، پارکینگ تنها محل نگهداری خودرو نیست. پیش‌بینی فضاهایی مانند انباری، جایگاه شارژ خودروهای برقی، محل پارک دوچرخه، ایستگاه شارژ دوچرخه و اسکوتر برقی، کارواش کوچک و فضای نگهداری تجهیزات، ارزش و کارایی پارکینگ را افزایش می‌دهد و آن را با نیازهای امروز ساکنان هماهنگ می‌کند.

در مجموع، طراحی اصولی پارکینگ یکی از عوامل کلیدی در موفقیت یک مجتمع مسکونی است. پارکینگی که از نظر ظرفیت، امنیت، دسترسی، تهویه و استانداردهای طراحی به‌درستی برنامه‌ریزی شده باشد، علاوه بر افزایش آسایش ساکنان، موجب ارتقای کیفیت زندگی، کاهش مشکلات روزمره و افزایش ارزش اقتصادی مجتمع خواهد شد.

انتخاب سایت برای مجتمع مسکونی

انتخاب سایت، نخستین و یکی از مهم‌ترین مراحل در طراحی مجتمع مسکونی است. کیفیت زمین و موقعیت مکانی پروژه، تأثیر مستقیمی بر کیفیت زندگی ساکنان، هزینه‌های ساخت، ارزش اقتصادی پروژه و حتی موفقیت آن در بلندمدت دارد. اگر بهترین طراحی معماری نیز بر روی سایتی نامناسب اجرا شود، نمی‌تواند نیازهای ساکنان را به‌طور کامل برآورده کند. به همین دلیل، معماران و شهرسازان پیش از آغاز فرآیند طراحی، ویژگی‌های سایت را از جنبه‌های مختلف مانند دسترسی، شرایط اقلیمی، زیرساخت‌های شهری، وضعیت زمین و محیط پیرامون مورد بررسی قرار می‌دهند.

هدف از انتخاب صحیح سایت، ایجاد محیطی ایمن، آرام، دسترس‌پذیر و پایدار است؛ محیطی که بتواند نیازهای روزمره ساکنان را با کمترین زمان و هزینه پاسخ دهد و در عین حال کیفیت زندگی آن‌ها را افزایش دهد.

قرارگیری در منطقه توسعه‌یافته یا در حال توسعه

یکی از مهم‌ترین معیارهای انتخاب سایت، قرارگیری آن در منطقه‌ای با ظرفیت رشد و توسعه است. وجود زیرساخت‌های شهری، دسترسی مناسب به خدمات عمومی و چشم‌انداز توسعه آینده، علاوه بر افزایش کیفیت سکونت، ارزش اقتصادی مجتمع را نیز در بلندمدت افزایش می‌دهد.

دسترسی مناسب به شبکه حمل‌ونقل

مجتمع مسکونی باید به ایستگاه‌های اتوبوس، تاکسی، مترو و شبکه اصلی معابر شهری دسترسی مناسبی داشته باشد. دسترسی آسان به حمل‌ونقل عمومی موجب کاهش وابستگی به خودروی شخصی، صرفه‌جویی در زمان، کاهش ترافیک و افزایش رفاه ساکنان خواهد شد.

نزدیکی به خدمات شهری

وجود زیرساخت‌های شهری مانند شبکه آب، برق، گاز، فاضلاب، مخابرات، اینترنت و جمع‌آوری پسماند از الزامات انتخاب سایت مناسب است. همچنین نزدیکی به مراکز درمانی، مدارس، مراکز خرید، بانک‌ها، مراکز فرهنگی و فضاهای ورزشی، کیفیت زندگی ساکنان را به میزان قابل توجهی افزایش می‌دهد.

شرایط مناسب اقلیمی

جهت تابش خورشید، مسیر وزش باد، میزان آلودگی هوا، رطوبت، شیب زمین و شرایط اقلیمی منطقه از عوامل مهم در انتخاب سایت هستند. انتخاب زمینی با نورگیری مناسب و امکان بهره‌گیری از تهویه طبیعی، مصرف انرژی ساختمان را کاهش داده و آسایش حرارتی ساکنان را افزایش می‌دهد.

وسعت و ابعاد مناسب زمین

ابعاد سایت باید متناسب با تعداد واحدهای مسکونی، فضای سبز، پارکینگ، معابر داخلی، زمین بازی کودکان و سایر فضاهای خدماتی باشد. محدود بودن زمین معمولاً باعث افزایش تراکم ساختمانی و کاهش کیفیت فضاهای باز می‌شود؛ بنابراین انتخاب زمینی با مساحت کافی، امکان طراحی بهتر و انعطاف‌پذیرتر را فراهم می‌کند.

حفظ حریم خصوصی و آرامش

یکی از معیارهای مهم انتخاب سایت، فاصله مناسب از منابع آلودگی صوتی و بصری مانند بزرگراه‌ها، صنایع، مراکز پرتردد و ساختمان‌های مجاور است. همچنین جانمایی ساختمان‌ها باید به گونه‌ای باشد که دید مستقیم به واحدهای مسکونی ایجاد نشود و حریم خصوصی ساکنان حفظ گردد.

شرایط ژئوتکنیکی و استحکام خاک

پیش از آغاز طراحی و ساخت، لازم است وضعیت خاک، سطح آب‌های زیرزمینی، مقاومت زمین و خطرات احتمالی مانند فرونشست، رانش یا گسل‌های فعال بررسی شود. انتخاب زمینی با شرایط ژئوتکنیکی مناسب، علاوه بر افزایش ایمنی ساختمان، هزینه‌های اجرای فونداسیون و نگهداری پروژه را نیز کاهش می‌دهد.

توجه به محیط پیرامون

کیفیت ساختمان‌های مجاور، میزان فضای سبز اطراف، امنیت محله، چشم‌انداز طبیعی، آلودگی صوتی، آلودگی هوا و امکانات رفاهی منطقه از عواملی هستند که بر کیفیت سکونت در مجتمع مسکونی تأثیر می‌گذارند. انتخاب سایتی با محیطی آرام، ایمن و برخوردار از امکانات شهری، رضایت ساکنان را در بلندمدت افزایش خواهد داد.

در نهایت، انتخاب صحیح سایت زیربنای موفقیت یک پروژه مسکونی است. سایتی که از نظر دسترسی، زیرساخت‌های شهری، شرایط اقلیمی، کیفیت خاک، امنیت و امکانات رفاهی در وضعیت مطلوبی قرار داشته باشد، زمینه طراحی یک مجتمع مسکونی استاندارد، پایدار و باکیفیت را فراهم کرده و ارزش اقتصادی پروژه را در سال‌های آینده نیز حفظ خواهد کرد.

انواع مسکن جمعی:

آپارتمان هایی با ارتفاع کم:

• خانه‌های مستقلی که در سه و یا حداکثر چهار طبقه بر روی هم قرار دارند
• شامل یک فضای باز مشاع
• از لحاظ اقتصادی به صرفه نمی باشد

آپارتمان هایی با ارتفاع متوسط:

• چهار تا هشت طبقه
• از نظر اقتصادی استفاده بهینه از زمین
• دید به فضاهای عمومی بهتر بوده و تسلط به فضای بیرون و فضای بازی بچه‌ها آسانتر
• جمعیت کمتری نسبت به برج‌های مسکونی بلند دارند، بنابراین احساس امنیت بیشتری را برای ساکنان خود فراهم می‌کنند
• به ساکنان خود امتیازهای اجتماعی- اقتصادی زیادی ارائه می‌دهند

آپارتمان های بلند و برج های مسکونی:

• استفاده بهینه از فضا جهت ایجاد راحتی مورد تأکید است
• دستیابی به نور خورشید، هوای تازه، تهویه مطبوع ساختمان، لوله کشی آب سرد و گرم، سیستم فاضلاب بهداشتی
• ساختمان‌های بلند معمولاً برای گروه‌های مرفه جامعه مناسب می باشد چراکه با امکان پرداخت هزینه‌های نگهداری می‌توانند از تسهیلات مشترک و امنیت موجود در این گونه ساختمان‌ها بهره ببرند

تیپولوژی  رایج در مجتمع های مسکونی :

بلوك‌هاي محيطي با فضاي باز مشترك:

در این گونه حياط نيمه خصوصي در مركز بلوكها گنجانده مي شوند كه در آنجا فعالیتهائی نظیر درختكاري، استراحت و تعامل ساكنان و بازی كودكان صورت می گیرد. چنین فضايي به ساكنان آپارتمان اجازه مي دهد به فضاي محوطه بیرونی دسترسي بیشتری داشته باشند كه براي کل آپارتمانها بعنوان يك فضای عمومی تلقی مي شود. گاهي اوقات براي افراد غيرساكن امکان ورود به حياط مرکزی وجود ندارد یعنی حياط تنها در اختيار ساكنان می باشد.

بلوك‌هاي محيطي با حياط هاي خصوصي و فضاي باز مشترك:

در این گونه آپارتمانهاي طبقه همكف در بلوك‌هاي محيطي مي توانند حياط هاي خصوصي در بخش پشتي خود داشته باشند و ساكنان كه در طبقات ديگر زندگي مي كنند به فضاي عمومي دسترسي داشته باشند

بلوك‌هاي پراکنده یا نقطه‌ای

— نوعي محيط مسكوني ايجاد كنند كه تهویه مناسب و نور را براي خانه‌ها فراهم آوردد.

— از آنچه كه بعنوان محدوديت‌هاي محيط‌هاي خياباني كسل كننده قرن نوزدهم تصور مي شد، دوراست.

— افزایش روزافزون ماشين را در خود جاي دهند.

— فنون، تكنولوژي‌ها و مصالح جديد ساختمان سازي را بكار می بندد.

• تسهیلاتی جهت روش زندگي جمعی فراهم می آورند.
• بلوك‌هاي آزاد(پراکنده) كارآمدترين مكانيسم را براي نيل به تراكم مطلوب فراهم مي آورند

در این گونه اگر فرآيندهاي مديريتي ضعيف باشد، این بلوك‌ها مي‌توانند به فضاهاي باز کم کاربرد تبدیل شود که صرفاً فضای مابین بلوك‌ها را تشکیل می دهد كه ممكن است از نظارت ضعيف و كاربرد نامناسب نیز رنج ببرند. بلوک‌های پراکنده می توانند با سایر آپارتمان‌هائی كه براي تعريف خيابان يا فضاي عمومي وجود دارند، تركيب شود. بلوك‌هاي اين چنين مي توانند بسيار بلند باشند. اگرچه در شهرهاي اروپا بلوك‌هاي آزاد پنج طبقه‌اي نيز معمول است كه به ساكنان اجازه مي دهند رابطه بي واسطه تري با فضاهاي مجاور داشته باشند

بلوک های خطي

• چيدمان‌هاي بلوكي خطي در اوايل قرن بيستم مطرح شد و هنوز هم عموميت دارد. اين چیدمان نوعي گونه‌بندي متشكل از آپارتمان‌ها است كه بطور ويژه در بخش‌هايي از اروپا مرسوم بوده است و اين حقيقت را منعكس مي‌كند كه جهت‌گيري فضاي زندگي به سمت نور خورشيد اولويت بالايي دارد.
• در این گونه پشت آپارتمان‌ها روبه بخش جلويي آپارتمان دیگر است يا آپارتمانها در سراسر خيابان يا مسير پياده رو رو به همديگر است.

اَبر بلوك‌ها

در این گونه از طراحی مجتمع مسکونی، طراحان اغلب بلوک‌های پیرامونی را شكل می دهند كه ساير بلوکها و فضاهاي باز را احاطه كرده يا از آنها محافظت می نمايند. اين گونه زمانی استفاده می شود که مكان موجود براي ساخت و ساز درمجاورت بافتي مشكل ساز همچون جاده هاي شهري بزرگ يا خطوط ريلي قرار دارد. این گونه طراحی اجازه مي دهد که محيط ايمن تر و ساكت تری تحقق يابد. آپارتمانهاي موجود در بلوكهای پیرامونی(محافظت كننده) گاهي اوقات روبه‌خيابان می باشد. در برخی مواقع نیز این‌گونه وقتي در نظر گرفته می شود كه مكان موجود با چشم انداز زیبائی احاطه شده باشد.

عوامل اساسی مؤثر در طراحی مجتمع مسکونی

مقیاس کلان:

• پیوند بیرونی مجموعه‌های مسکونی با محیط‌های مجاور مطرح است
• تداوم کالبدی – اجتماعی
• هویت و شناسه

مقیاس میانه:

• روابط درونی مجموعه‌ها و ارتباطات خارج از واحدهای مسکونی را شامل می‌شود
• خلوت و تعامل اجتماعی
• امنیت

مقیاس خرد:

• روابط و نسبت فضاهای درونی مسکن

کلان:

الف- تداوم کالبدی – اجتماعی

• ترکیب مناسبی از اجزاء و رابطه‌ها شامل فرم، مصالح ساختمانی، رنگ، بافت و گشودگی‌های لازم در احجام ساختمانی و ایجاد محیط‌‌های باز
• از یک سو هم‌شکلی بیش از اندازه و تکرار واحدهای مسکونی همسان، منجر به یکنواختی و ایجاد تناقض با نیازها و شیوه‌های سکونت است.
• از سوی دیگر تداخل بدون برنامه‌ریزی مجموعه‌های مسکونی با تراکم و ویژگی‌های کالبدی متفاوت نیز می‌تواند بحث‌انگیز باشد.
• در تراکم‌های بالاتر برای فراهم آوردن تداوم بصری، طراحی فضاهای ساخته شده اهمیت بیشتری می‌یابد
• تداوم با محیط اطراف تنها شامل عوامل کالبدی نمی‌شود، بلکه عوامل فرهنگی و اجتماعی در ایجاد تداوم و هماهنگی مجموعه‌های مسکونی نقش اساسی‌تری دارند. در این خصوص، رویکردهای مشورتی یا مشارکتی که ارتباط مناسبی را بین افراد مختلف از طریق غیر رسمی، یا از طریق مشارکت اجتماعی سازمان داده شده در فرآیند طراحی فراهم می‌آورند، می‌توان راه حل میانه‌ای را برای طراحی بوجود آورد.
• برای ایجاد تداوم فرهنگی – اجتماعی با محیط بیرونی مجموعه‌ها، مطالعه و شناخت ویژگی‌ها و خواسته‌های ساکنین واقعی و بالقوه آنها یک ضرورت است.

• ب- هویت و شناسه
• طراحی مسکن به‌صورت انبوه معمولاً تنزل در کیفیت بیان هویت انفرادی واحدهای مسکونی را به همراه دارد. غالباً مزیت‌های ساخت و سازهای تکراری، نسبت به مشارکت ساکنین در برنامه‌ریزی و طراحی مجموعه‌های مسکونی حق تقدم داشته است.
• هویت و شناسه مجموعه‌های مسکونی به «… تمایز گروه‌های اجتماعی و افراد و به درک فضای اجتماعی که اشغال کرده‌اند» کمک می‌کند. هویت و شناسه می‌تواند «فردی» یا «براساس ویژگی‌های گروهی»، «مثبت» یا «منفی» باشد و می‌تواند علاوه بر مفاهیم اجتماعی از طریق بسیاری از مفاهیم غیرکلامی و محیطی از قبیل فرم واحدهای مسکونی نیز بیان شود.
• در زبان فارسی مفهوم هویت بیشتر مثبت در نظر گرفته شده‌است. در برخی فرهنگ‌ها تصویر متمایز واحد مسکونی عامل مهمی برای بیان هویت و تشخّص فردی است، که شاید دلیلی برای برای بیان منزلت فردی ساکنین است.
• بین هنجارها و ارزش‌های مورد قبول طراحان و استفاده‌کننده‌گان در بیان تشخص و ایجاد شناسه تفاوت‌های قابل توجهی وجود دارد.
• شناسه می‌تواند هم از طریق فراهم آوردن تنوع بیشتر در طراحی واحدهای مسکونی و هم با فراهم آوردن فرصت‌های بیشتری برای تغییرات و اضافات در طرح مسکن توسط خود ساکنین به دست آید.
• افزایش تنوع در طراحی فرم‌های ساختمانی می‌تواند تراکمی را که ادراک می‌شود تعدیل کند؛ اما در مقابل به دلیل قابلیت استاندارد شدن کمتر موجب افزایش هزینه‌های ساختمانی می‌شود.

• تمایز مقیاس‌های مختلف مجموعه‌ها از یکدیگر و ایجاد خوانایی و تنوع در فرم ساختمان‌ها، موجب تعدیل مقیاس مجموعه‌های بزرگ می‌شود.

میانه:

الف- خلوت و تعامل اجتماعی در مجتمع مسکونی

• خلوت و تعامل اجتماعی دو مفهوم متقابل هستند. تأکید بیش از اندازه بر خلوت می‌تواند موجب انزوا و تعامل خارج ازکنترل می تواند موجب از دست رفتن خلوت زندگی خصوصی شود. افزایش تراکم، خلوت و تعامل اجتماعی بین ساکنین، مجموعه مسکونی را دچار مشکل می‌کند.
• این نگرانی‌ها در اثر تقلیل فاصله بین واحدهای مسکونی، فضاهای باز خصوصی محدودتر، استفاده از دیوارهای مشترک بین واحدهای مسکونی، افزایش ارتفاع ساختمان‌، افزایش شلوغی و آلودگی صوتی و اشراف به فضاهای خصوصی مسکن بوجود می‌آید
• ایجاد تعادل میان خلوت و تعامل اجتماعی هم به وسیله مفاهیم کالبدی و هم مفاهیم فرهنگی – اجتماعی که زمینه‌های روانی لازم را ایجاد می‌نمایند میسر است.
• نیاز به خلوت در فرهنگ‌های مختلف متفاوت است و بین افراد در یک فرهنگ خاص نیز بسته به حالات روحی و وضعیت اجتماعی تفاوت‌هایی وجود دارد. بنابراین در طراحی مسکن نیاز به راه‌حل‌های قابل انعطاف وجود دارد.
• در مقیاس مجموعه‌ها، روش بوجود آوردن کنترل بر خلوت زندگی فراهم آوردن سلسله مراتبی تعریف شده از فضاهای باز «عمومی»، «نیمه خصوصی» و «خصوصی» است. هرچه امکان کنترل بیشتر برای ایجاد قلمرو خصوصی به ساکنین داده شود، احتمال دست یافتن به خلوتی بهینه بیشتر خواهد شد.
• علاوه بر مفهوم عمومی خلوت که تا حدودی در تمام فرهنگ‌ها وجود دارد، مفاهیم فقهی محرمیت نیز در فرهنگ اسلامی محدودیت‌هایی را به موارد قبلی اضافه می‌کند. این محدودیت‌ها از مقیاس همجواری مجموعه‌ها و واحدها تا تقسیمات داخلی واحدهای مسکونی قابل توجه است.
• امنیت در مجتمع مسکونی
• جنبه‌های روان‌شناختی احساس امنیت در محیط‌های مسکونی باید در هر فرهنگی مطالعه و شناخته شوند.
• این جنبه‌ها تحت‌تأثیر شماری از عوامل از قبیل ویژگی‌های اجتماعی ـ فرهنگی ساکنین، میزان دسترسی فیزیکی برای مزاحمین بالقوه، تعریف و کنترل حریم و قلمرو مسکن، میزان مراقبت از مسیرهای دسترسی و دیگر مکان‌هایی که از طریق آنها امکان مزاحمت وجود دارد، می‌باشند.
• در حالیکه بر نقش طراحی کالبدی در اصلاح مسائل اجتماعی نباید اغراق کرد ولی به هر حال طراحی به همراه مدیریت و مشارکت اجتماعی ساکنین مراقبت و حفظ امنیت مناطق مسکونی را با موفقیت بیشتری همراه خواهد کرد
• تعریف حریم و قلمرو یکی از مهم‌ترین نکات طراحی مجموعه‌های مسکونی است که در جهت فراهم آوردن امنیت نقش مهمی را ایفا می‌کند.
• در‌حالی‌که قلمرو «خصوصی» مسکن معمولاً تعریف شده و کنترل شده است و نگهداری آن خوب انجام می‌شود، قلمرو «نیمه خصوصی» اغلب مبهم بوده و به شکل ضعیفی کنترل و نگهداری می‌شود
• تعریف روشنی از حریم و قلمرو در طراحی فضاهای مسکونی اهمیت فزاینده‌ای می‌یابد چراکه از تقابل‌های ناخواسته اجتماعی بین ساکنین که در اثر ابهامی از تعریف ضعیف قلمروهای خصوصی و نیمه خصوصی ایجاد شده، کم می‌کند. از طرف دیگر، تعریف روشن قلمرو و حریم می‌تواند به افزایش امنیت کمک کرده و تقابل‌های اجتماعی و مشکلات همسایگی را تقلیل دهد
• سلسله‌ای از مکانیزم‌ها شامل ایجاد موانع فیزیکی یا نمادین، محوطه‌های باز تعریف شده و امکان مراقبت پیش‌بینی شده که در ترکیب باهم یک محیط مسکونی را به کنترل ساکنین درمی‌آورند

______________________________

خرد:

• تعیین اندازه، تعداد و ترکیب اتاق‌ها.
• مکان قرارگیری پله و توزیع عملکردها در طبقات مختلف.
• ویژگیهای جمعیتی و اقتصادی ساکنین نیز عامل تعیین کننده‌ای در زمینه دسترسی به طبقات، مالکیت ماشین، خلوت ، امنیت مقدار و چگونگی فضای انبار و استفاده از امکانات جمعی مجموعه ها هستند.
• اصول عمومی ترکیب درونی واحدهای مسکونی شامل وضوح و تعریف درست ورودی ( هم از خارج و هم از داخل)، روابط عملکردی منطقی، فضاهای ارتباطی کارا، انعطاف پذیری در استفاده از اتاق و چیدمان فضا، تجمیع افقی و عمودی سرویس ها، جهت مناسب نور در اتاق های اصلی و رابطه اتاق ها با فضاهای بیرونی می باشد.
• به همین‌ترتیب ترکیب فضاها بر اساس تفکیک هایی چون استفاده بیرونی – اندرونی، خصوصی-عمومی، روز و شب و ترکیب اتاق های خواب  بر اساس تقسیماتی چون والدین، کودکان و میهمان و فضای کار انجام می شود.
• تعیین اینکه تا چه حد فضاهای زندگی در واحدهای مسکونی تفکیک شده و یا به صورت پلان آزاد باشند

اهمیت فضا های باز اشتراکی در طراحی مجتمع مسکونی

فضای باز به فضای منفرد یا مجموعه ای از فضاهای سازمان یافته، آراسته و واجد نظم اطلاق می‌شود که میان سطوح ساخته شده قرار گرفته و بستری برای فعالیت‌ها و رفتارهای انسانی است. این فضا مکملی برای فضای سبز است و به عنوان تعدیل تراکم ساختمانی و انسانی از اهمیت محسوسی برخوردار است. فضاهای باز، ضمن فراهم آوردن موقعیت‌هایی برای رشد خلاقیت، زمینة معاشرت، تعامل و تقابل اجتماعی، کاربردهایی همچون ایجاد ارتباط، آرامش و تفریح دارند و در کاهش آلودگی و بهبود محیط زندگی بسیار موثرند. فضاهای باز مسکونی به نوعی تبلور ماهیت زندگی جمعی هستند.

در برنامة دوم توسعه، احداث 30 واحد مسکونی و بیشتر در یک پروانه، ملاک انبوه‌سازی قرار گرفت و در برنامة سوم، این معیار به 10 واحد مسکونی و بیشتر کاهش یافت. در حال حاضر، مطابق ضوابط موجود احداث ساختمان‌های بالای شش طبقه در شهر تهران، کلیه بلوک‌های مسکونی در محل قرارگیری بنا، باید تابع قانون فاصلة مناسب بین دو ساختمان (حداقل نصف ارتفاع هر بنا) باشند و جانمایی ساختمان‌ها باید به نحوی باشد که مزاحم نورگیری یکدیگر نشوند. فرمول کلی پیشنهاد شده برای محاسبة فضای باز در این مجتمع‌ها، متأثر از ضریب تعدیل زیست محیطی و شهرسازی کا به شرح زیر است.

مطابق دستورالعمل کنترل تراکم ساختمانی و تعیین سطح اشغال در مناطق مسکونی، حداقل فضای باز به ازای هر واحد مسکونی برای ساختمان‌های بالای 9 طبقه و یا حداقل 40 واحد مسکونی، 40 مترمربع تعیین شده است. این قانون به طراحان مجتمع فرصت عدول از ضوابط شمالی و جنوبی‌سازی و خلق فضاهای باز متنوع را می‌دهد.

استفاده از فضاي باز براي انجام طيف كاملي از فعاليت های اجتماعي، تفريحي و كاركردي جز حساسي در معنادار و جذاب ساختن فضاهاي باز مسکونی است و نقش اساسي در كاركرد داشتن و كارآمد شدن محيط‌هاي مسكوني دارد .مطالعات نشان داده‌اند كه سطوحي از فعاليتهاي ضروري كيفيت فضای کالبدی را نسبتاً ثابت باقي نگه می دارند. اصلاحات درمحيط به افزايش چشمگير در سطوحي از فعاليتهاي اختياري منتهي مي شوند و اين به نوبه خود به شواهدي از معاشرت بيشتر در بين افراد منتهي خواهد شد .

این فضاها موجب تقویت تماس‌های اجتماعی افراد و تامین نیازهای روانی آنان می‌شود.

وجود امكان ديدن، شنيدن و ملاقات ديگران از مهمترين جاذبه‌هاي فضاهاي باز است. باتوجه به مطالعات انجام شده، هنگامي كه كيفيت محيط از نظر تنوع فضايي- عملكردي و نيز استفاده از رنگ‌هاي متنوع و مناسب بر روي سطوح مختلف ارتقاء مي‌يابد، ميزان جذب و جلب ساکنین به فضاهاي باز بيشتر مي‌شود. بررسي‌ها نشان داده‌اند كه رابطه مستقيمي بين حجم ترافيك پياده و ميزان فعاليتهاي اجتماعي وجود دارد.

اهداف اساسی راحتی و مناسب‌سازی فضاهای باز مسکونی در محیط شهری عبارت‌اند از:

1- مشخصه‌های فیزیکی لازم را برای ادراک سهل‌تر شهروندان از محیط داشته باشد؛

2- از وضوح و خوانایی لازم برخوردار باشد؛

3- ادراک مناسبی از زیبایی محیط فراهم سازد؛

4- فضاهایی برای تفریح و گذران اوقات فراغت شهروندان در آن پیش‌بینی شود؛

5- به منظور برقراری محرمیت فردی مطلوب و همچنین احساس تعلق و وابستگی شرایط لازم را فراهم سازد؛

6- شرایط لازم را برای ایجاد آسایش و همسازی با خرده اقلیم منطقه فراهم سازد؛

7- تمهیدات لازم را جهت پاسخ‌گویی به نیازها و شرایط جسمی و روانی ساکنان به ویژه کودکان، سالمندان و کم‌توانان فراهم آورد؛

8- امنیت و ایمنی را برای همة افراد ساکن در محله تأمین کند؛

9- قابلیت دسترسی مناسب را برای ساکنان فراهم سازد؛

10- بستر مناسبی برای برقراری پیوندهای اجتماعی با محیط و اشخاص پیرامون فراهم سازد.

مولفه های عینی در طراحی مجتمع مسکونی:

• مسيرهای سواره و پیاده
• فضاهای بازی
• فضاهاي سبز
• معابر
• فضاهاي عمومي- ارتباطي

مولفه های ذهنی:

• خواست ها و نیازهای انسان کاربر فضا در طی زمان            ( بر حسب جنسیت- سن- طبقه اجتماعی)  

• پیاده رو ها:

1- پيوستگي مسيرهاي پياده: كه به صورت طراحي مناسب و تفكيك عبور پياده از سواره، عدم استفاده از مسيرهاي پياده توسط وسايل نقليه موتوري و دوچرخه‌ها، عدم اشغال قسمتي از سطح پياده‌رو توسط تجهيزات شهري يا دستفروشان يا مصالح ساختماني، كف‌سازي مناسب سطح پياده‌رو و عدم قطع مسير که توسط پل‌ها يا موانع طبيعي تحقق خواهد يافت.

2- كوتاهي مسيرهاي دسترسي: زيرا عابران معمولاً كوتاه‌ترين مسير را انتخاب مي‌كنند.

3- ايمني مسيرهاي پياده: كه يكي از نيازهاي اصلي عابرين پياده است و با عواملي نظیر: مجزا بودن مسيرهاي سواره از پياده، هموار بودن مسيرهاي پياده و عدم وجود دست‌انداز و پله و گودال در آنها، تأمین روشنايي كافي مسيرها، سرپوشيده كردن جوبهاي سرباز و طراحي درست عبور پياده از ميان سواره‌رو مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.

4- راحتي مسيرهاي پياده: كه برخي از معيارهاي آن عبارتند از: برخورداري از شيب مناسب، هموار و محكم بودن و لغزنده نبودن كفسازي، عرض كافي پياده‌روها با توجه به ميزان ترافيك پياده، عبور راحت كم توانان جسمي- حركتي و جمع‌آوري آب‌هاي سطحي پياده‌روها.

5- زيبايي و امنيت مسيرها: پياده‌ها در اوقات خلوت، خود را كاملاً بي‌دفاع حس مي‌كنند و به مسيرهايي نياز دارند كه در آنها احساس امنيت كنند. درحقيقت، امنيت عبارت است از تأمین زمينه‌هاي لازم براي حفظ حقوق فردي و اجتماعي افراد در بهره‌برداري از اين تسهيلات و جلوگيري از هر گونه اعمال خلاف قانون و مقررات كه منجر به نقض حقوق ساير افراد جامعه مي‌شود.

6- خوانائی: قابل روئیت بودن و سادگی مسیرهای دسترسی پیاده با تلفیق از فرم ساختمانی، طراحی منظر، علامت‌گذاری‌های ساده و خوانا و نورهای محوطه که مراجعه‌کنندگان را برای پیدا کردن واحدهای مسکونی به جهت‌های اصلی هدایت کند، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

• مسیر های سواره:

در طراحي مناطق مسكوني اولويت با تأمین زندگي راحت و امن براي ساكنان است. بنابراين، حركت و گردش ماشين بهتر است پيرامون مجموعه مسكوني صورت پذيرد.

خيابان‌هاي شرياني نبايد به عنوان فضاي دسترسي به خودروها در مناطق همجوار با واحدهاي مسكوني در نظر گرفته شوند. بلكه مي‌بايست خيابان‌هاي جمع‌كننده‌اي كه عريض هستند و در امتداد مستقيم قرار دارند، ترافيك خيابان‌هاي شرياني را سامان دهند و به صورت شبكه‌اي از خيابان‌هاي دسترسي فرعي كه واحدهاي مسكوني درون آنها جاي گرفته‌اند، عمل كنند.

بهترین خیابان‌های فرعی، خیابان‌های حلقوی کوتاه و خیابان‌های بن‌بست با دور برگردان هستند، چون امن‌ترین دسترسی به منازل را در گروه‌های مسکونی کوچک فراهم می‌سازند.

طراحی سطوح توقف ماشین و استفاده از اختلاف مصالح و رنگ شخصیت لازم را به مسیرهای پیاده می‌دهد، و همچنین مسیرهای اولیه و ثانویه را از هم تفکیک کرده و مکان‌های با استفاده مشترک پیاده و سواره را مشخص می‌سازد.

استفاده از مسیرهای مشترک سواره و پیاده در مجموعه‌هایی موفق است که تعداد واحدهای مسکونی محدود باشد، خوانایی کافی در مسیرها وجود داشته باشد، ترافیک عبوری وجود نداشته باشد و سرعت سواره محدود شده باشد.

پارکینگ های زیرزمینی امکانات بیشتری را در زمینه به حداقل رساندن اثرات منفی رفت و آمد اتومبیل، بالا بردن کارآیی محوطه و انعطاف‌ در طراحی بوجود می‌آورند؛ ولی در مقابل ارتفاع بلندتر ساختمان، تهویه مشکل‌تر و مخارج ایمنی و امنیت مجموعه‌ها از نکات منفی آن است.

در نظر گرفتن عوامل جمعیتی و اجتماعی – اقتصادی برای تعیین سرانه پارکینگ در گونه‌های مختلف مجموعه‌های مسکونی اهمیت دارد.

• فضای سبز مجتمع مسکونی :

طبيعت بستر مناسبي است كه مي‌تواند انسانها را ساعتها به خود مشغول سازد.دليل اين امر سه كيفيت محيط طبيعي است كه شامل:  تنوع تمام‌ناپذير، انسان ساخت نبودن آنها ، حس جاودانگي و پايان‌ناپذيري مي‌باشد. از اين رو روانشناسان محيط واژه “بيوفيليا”را براي اين “حس طبيعت دوستي” به كار مي‌برند. بدين معنا كه انسان بطور وراثتي و از لحاظ بيولوژيكي وابسته به طبيعت است و توجه و يا عدم توجه به اين حس طبيعي احساسات مثبت و منفي در انسان‌ها ايجاد مي‌كند.

فضاهاي سبز، علاوه بر اصلاح منظره شهري، در تأمین ميزان مشخصي از عناصر طبيعي كه لازمه تعادل جسمي و روحي اقشار گوناگون کاربران است، تاثير معنادار دارند.

مردمي كه مجبورند در فضاهاي مكانيزه و محدود، از قبيل خانه، محل كار و وسايل حمل و نقل به سر برند، بيش از پيش به استراحت در محيط طبيعي نياز پيدا مي‌كنند. اين مسئله، به خصوص در مورد كودكان، جوانان و افراد مسن صدق مي‌كند.

• فضای بازی کودکان:

فضاهاي باز عمومی مجتمع‌های مسکونی بطرز قابل توجهي توسط كودكان و نوجوانان مورد استفاده قرار می گیرند چراکه کودکان بطور روزانه در این فضاها رفت و آمد كرده، بازي مي‌كنند و دور هم جمع مي شوند.

كودكان در مكانهاي مختلفي بازي مي‌كنند از جمله: مسيرهاي عبوري، فضاهاي آزاد غيراختصاصي، فضاهايي با عملكردهاي متفاوت، فضاهاي بسته يا نيمه باز، گوشه‌اي براي در امان بودن از هجوم باد، فضاهاي آفتاب‌گير و سايه‌دار، ورودي ساختمانها، ميدانهاي كوچك، محل‌هاي ملاقات، پارك، زمين ماجراجويي، استراحت‌گاه‌ها، مدرسه، چمن‌بازي و غیره.

زمین‌های بازی کودکان باید در موقعیتی واقع شوند که تا حد امکان در طول روز نور و آفتاب بیشتری دریافت کند و در فواصل نزدیک به ساختمانهای مسکونی قرار گیرد

• كودكان پيش دبستاني:

 این گروه از کودکان به فضاي نزديك به خانه تحت نگاه مستقيم والدين نياز دارند، جائي‌كه بتوانند با امنيت بازي كنند. كودكان در اين سن تمايل دارند كه در مجاورت خانه‌هایشان بازي كنند. آنها از تجهيزات بازي كه بدانها اجازه مي دهد مهارت‌هاي حركتي خود را اعمال نمايند، همچون تاب ، سرسره ، الاكلنگ و… لذت می برد. آنها همچنين از تجربه و دست‌كاري تركيباتي همچون آب و ماسه لذت می‌برند.

• کودکان دبستانی:

این گروه از کودکان بیشتر در بيرون از خانه بازي و معاشرت مي كنند. آنها به سمت بازي خلاقانه و مهارت‌هاي حركتي جلب مي شوند كه امكان انواع پيچيده‌تر فعاليت‌ها همچون لي لي كردن، دوچرخه سواري يا اسكيت سواري را برایشان فراهم آورد.

کودکان در این سنین کم‌کم به به بازي‌هاي تيمي نقش محور و مهارت محور همچون فوتبال يا بسكتبال علاقه‌مند مي‌شوند. همچنین کودکان در این سنین علاقه‌مند هستند كه خلاق باشند، محيط خود را دستكاري نمايند و مشغول خيالبافي، نقش بازي و تجربيات ساده نظیر ساختن كمين‌گاه يا سدبستن در روی رودخانه شوند.

كودكان در اين گروه سني خواهان استقلال هستند و بازي به دور از نگاه والدين را آغاز مي كنند. هرچند که نحوه استقلال كودكان در این سنین قابل اعتمادتر است، ولی بهتر است مسيرهايي را به سمت مكانهاي ويژه بازي با ساير امكانات رفاهي نظیر دوچرخه سواري و پياده روي در فاصله 5 دقيقه از خانه طراحی نمود. در صورت امكان اگر بخشي از مكان دست نخورده باقي باشد تا امکان طراحی و برنامه‌ریزی خود کودکان در آن مکان فراهم گردد، بهتر است.

• نوجوانان:

این گروه از کودکان علاقمند به ورزش‌هاي رسمي و معاشرت هستند. این گروه بیشتر تمايل دارند كه در قالب گروه‌هايي جمع شوند، خواه در موقعيت‌هاي قابل رويت كه امكان ديده‌شدن آنها توسط گروه همسالانشان وجود داشته باشد يا موقعيت‌هاي دور از نگاه بزرگسالان.

• محل نشستن:

طراحي و اجراي مكان‌هاي مناسب براي نشستن در فضاهاي باز مسكوني سبب ايجاد جذابيت و استقرار فعاليت‌هاي مختلف در اين فضاها مي‌شود. اين فعاليت‌ها براي كيفيت فضاهاي باز در مناطق مسكوني آنقدر حياتي هستند كه قابليت دسترسي به امكانات مناسب نشستن يا نبود اين امكانات را بايد به‌عنوان يكي از مهمترين عوامل لازم براي ارزيابي كيفيت فضاهاي عمومي مورد توجه قرار داد.

نشستن تحت تاثير دو دسته شرايط خاص است: اقليم و فضا

طبق مشاهدات، نيمكت‌هايي كه ديد بهتري به فعاليتهاي پيرامون خود دارند بيشتر از نيمكت‌هايي كه ديد كمتري به اطراف دارند، مورد استفاده قرار مي‌گيرند. همچنين نيمكت‌هايي كه مشرف به پياده‌رویي پرتردد است، بيش از نيمكت‌هاي ديگر مورد استفاده قرار مي‌گيرند

معیارهای موثر در ارزیابی کیفی مجموعه‌های مسکونی

منابع:

1. باور، سيروس. 1384، تحول طراحي مسكن،‌ فصلنامه معماري و فرهنگ، سال هفتم، شماره 23، تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي.
2. بنتلی، ای ین، و الکک،آلن، و مورین، پال، و مک گلین، سو، و اسمیت، گراهام. 1382، محیط‌های پاسخده(کتاب راهنما برای طراحان)، ترجمه: مصطفی بهزادفر، تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران.
3. بیدالف، مایکل(1392) ؛ مقدمه ای بر طراحی نواحی مسکونی، ترجمه: دکتر محمد باقری و ملیحه هاشمی، نشر آذرخش- تهران
4. پوردیهمی، شهرام(1391)، شهر ، مسکن و مجموعه ها، ناشر آمارن شهر، تهران
5. رفیعیان، مجتبی، و عسگری­زاده، زهرا، و عسگری­زاده، محمد. 1389، ارزیابی میزان کیفیت­های مجتمع­های سکونتی با تاکید بر رویکرد رضایتمندی در محله نواب، فصلنامه مدرس علوم انسانی، دوره 14، شماره 1، تهران.
6. سلطان‌زاده‌، حسين. 1384، از خانه تا آپارتمان، فصلنامه معماري و فرهنگ، سال هفتم، شماره 23، تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي.
7. شوئنوئر، نونوربرت. 1380، مسكن حومه شهر، ترجمه: شهرام پورديهيمي، تهران: انتشارات روزنه.
8. عيني‌فر، عليرضا و قاضی‌زاده، سیده ندا. 1389، گونه‌شناسی مجتمع‌های مسکونی تهران با معیار فضای باز، نشریه علمی ـ پژوهشی آرمانشهر، شماره 5، تهران.
9. عيني‌فر، عليرضا. 1379، عوامل انساني– محيطي موثر در طراحي مجموعه‌هاي مسكوني، نشریه علمی ـ پژوهشی هنرهای زیبا، شماره 8، تهران: دانشگاه تهران.
10. قاسمی اصفهانی، مروارید. 1390، اهل کجا هستیم؟ (هویت بخشی به بافت­های مسکونی)، چاپ دوم، انتشارات روزنه، تهران.
11. قاضی‌زاده، سیده ندا. 1390، تاثیر طراحی فضای باز مسکونی در ایجاد حس دلبستگی به مکان، رساله دوره دکتری، تهران: دانشگاه تهران.
12. قره بگلو، مینو و خالقی مقدم، نوید، 1394 (نوبت چاپ)، گونه شناسی مجتمع های مسکونی شهر تبریز، نشریه علمی ـ پژوهشی نامه معماری و شهرسازی، شماره 14، دانشگاه هنر تهران.
13. نوذري، شعله. 1383، رهنمودهاي طراحي فضاي باز مسكوني، نشريه علمي- پژوهشي صفه، شماره 39، تهران: دانشگاه شهيد بهشتي.

سوالات متداول